A Film a Week - Moor / Mavr

 previously published on Cineuropa

Kazakh filmmaker Adilkhan Yerzhanov is back with his third movie this year. After the IFFR-premiered Steppenwolf and Cadet, which bowed at Tokyo, he has presented his newest work, Moor, to the global audience in the Tallinn Black Nights Film Festival’s Critics’ Picks competition. This kind of production tempo might seem too manic or “serial” for many, but it is something that Yerzhanov often does as part of his very intuitive approach that combines social realism with genre filmmaking. He realises his films through a cast comprising newcomers and more seasoned actors, and sprinkles them with references stemming from his own cinephilia.

With Moor, however, things might seem to be different, since Yerzhanov does not set the plot in the village of Karatas or the milieu of semi-silly small-time corruption. This time, we go to a big city replete with big-time corruption, garnished with references to US action movies and touching on the politically sensitive topics of Soviet and Russian wars abroad.

The first thing we learn about the protagonist, Beibaris Kumanov, aka Moor, comes from the title card informing us that he was in the combat zone in 2023 and that he deserted during rehabilitation. Against the backdrop of the synth-heavy, pulsating score by Sandro di Stefano, Yerzhanov shows us the protagonist (Berik Aitzhanov) in a therapy room with fellow veterans of different wars, who open up to the therapist. But not him – not now and not for the rest of the film – as he is so damaged from all the killings he has perpetrated that a ghost with a black face follows him around.

The path leads him back to his home country of Kazakhstan and the unnamed metropolis where his brother, nicknamed Houdini, used to live. Living up to his nickname, the brother disappeared after he got in debt with a powerful mobster (Zhandos Aibasov), who is always clad in a snakeskin jacket and who even holds sway over the police. Disregarding the danger, Moor goes to help his red-headed sister-in-law Maria (Anna Starchenko) and nephew Tom (Insar Romankov). Moor has the power of a one-man army, but his wounds prevent him from killing more people. However, this does not mean that he cannot hurt them badly.

Moor is a gem of genre cinema, carefully written and masterfully directed by Yerzhanov, who always seems to find the perfect trick, handsomely shot by Yerkinbek Ptyraliev and punchily edited by Arif Tleuzhanov. Although it is the filmmaker’s first almost completely urban-set action-thriller, Yerzhanov seems to be more at home than ever, finding the perfect nuance between neon-lit slickness and B-movie dirtiness. He also squeezes fitting performances out of all of the actors – Yerzhanov’s regular, Berik Aitzhanov, has an even more complex task than his colleagues, since his means of expression quite limited by the fact that his character never speaks, but he manages to give a great performance nonetheless through micro-gestures.

What makes Moor an especially pleasant viewing experience is the dense network of references that Yerzhanov has managed to weave into the film’s fabric. Basically, it is a story of the “Kazakh Rambo” in a typical B-movie setting, but the filmmaker has enriched it with clever nods to older and newer true masters, such as John Milius, Walter Hill, Nicolas Winding Refn, Takashi Miike and others. This is exactly the type of movie we often miss both at festivals and on the cinema listings, and represents a new stage in Yerzhanov’s already impressive career.

Assault / Šturm

 kritika objavljena na XXZ

2022.

scenario i režija: Adilkhan Yerzhanov

uloge: Azamat Nigmanov, Aleksandra Revenko, Berik Aitzhanov, Daniyar Alshinov, Teoman Khos, Yerken Gubashev, Nurlan Batyrov, Nurbek Mukushev, Nurlan Smayilov

Adilkhan Yerzhanov je ponovo „udario“. Ni dva meseca nakon što je njegov film Herd Immunity imao premijeru na Black Nights festivalu u Tallinnu, Assault je zaigrao u Rotterdamu u programu Big Screen Competition.

Za one koji još nisu upoznati s ovim fenomenom kazahstanske kinematografije, da se podsetimo o čemu se tu zapravo radi. Yerzhanov je jedan od pionira nove, post-sovjetske generacije i pokretača kazahstanske kinematografije. Obrazovan u svojoj zemlji i u Sjedinjenim Državama, Yerzhanov po pravilu „pakuje“ društveno-relevantne teme u žanrovsku kinematografiju, u čemu se u velikoj meri vodi vlastitom filmofilijom. Tempo kojim snima je jednostavno fascinantan, radi se tu o filmu ili dva godišnje, uglavnom snimljenim sa skromnim budžetom, što ne mora nužno da se preslika na produkcijske vrednosti, a svi njegovi filmovi su smešteni u „sinematični univerzum“ (polu-)fiktivnog sela Karatasa po pravilu nastanjenog ludacima, glupacima, nesposobnjakovićima i pokvarenjacima, gde su pozitivne ljudske osobine tolika retkost da se na njim umalo gleda kao na strano telo.

Žanrovski okvir za Assault je talačka kriza u lokalnoj osnovnoj školi, što uglavnom percipiramo kao društveni fenomen vezan za Ameriku. Yerzhanov, međutim, verovatno više ima u vidu situacije koje su pogodile njemu susednu Rusiju (Assault je inače snimljen u koprodukciji sa ruskim produkcijskim kompanijama), i traumu koje su pucnjave u Kazanju i Beslanu ostavile u kolektivnoj svesti. Situacija u filmu više podseća na Beslan, budući da imamo grupu maskiranih napadača, među kojima je i jedna žena opasana eksplozivom, dok je masakr u Kazanju bio delo usamljenog napadača tinejdžerske dobi. Ako vam ovo intuitivno zvuči kao okvir za akciju s puno pucnjave, na krivom ste tragu, jer Yerzhanov okvir koristi da studira društvene fenomene kroz prizmu trilera (tako kroz film imamo odbrojavanje do konačnog napada na teroriste) začinjenog sa mnogo crne komedije i „deadpan“ satire bez namigivanja.

To je jasno od samog početka i toga kako maskirani teroristi sa isukanim automatima upadaju u školu dok se nastavno osoblje bavi svojim stvarima. Nastavnik fizičkog Sopa (Atizhanov) pokušava da s vrata skine seosku budalu Turba (Alshinov) dok klincima objašnjava važnost borilačkih veština otrcanim citatima Brucea Leeja. Tunjavi direktor (Khos) trenira strogoću na pijanom noćnom čuvaru Dalbychu (Gubashev), a domar Jamjysh (Mukushev) i nastavnik muzičkog Maks (Batyrov) kojeg se kroz film „časti“ kako je feminiziran i gej prepiru se oko popravke radijatora. Konačno, i profesor matematike Tazshy (Nigmanov) ima svojih problema i to s bivšom ženom Lenom (Revenko) koja njihovog sina (a njegovog učenika, ipak smo na selu) želi da odvede sa sobom u Moskvu.

Kada napad počne, a teroristi upucaju jednog nesrećnog dečaka koji se silom prilika zadesio u toaletu dok su se grupisali, nastaje metež u kojem Tazshy kardinalno zabrlja i svoj razred ostavi zaključanim, dok ostala deca uglavnom uspevaju da pobegnu. Tek nakon sastanka u policijskoj stanici kod nesposobnog načelnika (Smayilov) i malo batina, Tazshy priznaje svoju grešku i, kako bi se iskupio, formira odred dobrovoljaca za akciju spasavanja koji uključuje sve nabrojane. Situacija je takva da je Karatas pod snegom, da su prilazni putevi zavejani, pa se ne može očekivati pomoć sa strane (vojska ili neka sposobnija policija, ako je ima), a teroristi su misteriozna sila koja ne ističe zahteve i uopšte ne komunicira ni sa kime. U okviru odreda očajnika će se ispostaviti da i oni otpisani mogu pronaći neku svoju ulogu...

Kroz scene priprema za sam napad i bizarne i apsurdne situacije kroz koje naša gomilica (koja deluje kao da je pokupljena iz ratne, borilačke i western-parodije, simultano) prolazi, Yerzhanov secira društvo i priprema nas na neku snažniju poentu pred kraj koja ipak izostaje. Zbog toga Assault ipak ne dostiže visine njegovih najuspelijih filmova, primera radi fuziju žanrovskih standarda, filmofilije i tople ljudske priče kao u filmu Yellow Cat (2020) koji je zaigrao u Veneciji u sekciji Orizzonti ili artikulisanu društvenu kritiku kao u crno-belom trileru Ulbolsyn (2020) čiju smo kritiku iz Tallinna mogli da pročitamo i na ovim stranicama, ali se makar ne gubi u širokopoteznoj satiri kao korona-uradak Herd Immunity.

Iako će se na kraju možda ispostaviti kao film koji više podgreva očekivanja, nego što ih ispunjava, „vožnja“ dotle je dovoljno zanimljiva, oku ugodna i vrhunski realizovana, između ostalog i zbog impozantnih zasneženih lokacija uhvaćenih kamerom Aidara Sharipova s kojim je Yerzhanov radio i ranije, primera radi na krimi-drami A Dark, Dark Man (2019) ili elektronskog pulsirajućeg „soundtracka“ Galymzhana Moldanazara s kojim je takođe sarađivao na pomenutom filmu. Yerzhanov se takođe može osloniti na glumce, kako profesionalne, tako i naturščike, ali i one između: veterane njegovih filmova kojima je to prvo ili čak jedino glumačko iskustvo. Dužna pažnja je posvećena i detaljima poput jezika na kojem je većina dijaloga (ovde je to ruski, i to ne samo iz marketinških razloga ili razloga prigodnosti, već i kao klasna oznaka likova). Sve u svemu, valjalo bi nastaviti sa praćenjem onoga što se dešava u Karatasu...

A Film a Week - Herd Immunity / Onbagandar

 previously published on Asian Movie Pulse

In the past 20 months, we have all learned what an expression “herd immunity” means for the reasons well known. The Covid-19 pandemic has come even to the most remote places of the world, like the village of Karatas in Southern Kazakhstan which serves as the location and the source of inspiration (usually in the form of a metaphor for a hotbed of corruption) for most of the work by a Kazakh filmmaker Adilkhan Yerzhanov. Oddly, this not Yerzhanov’s first “epidemic rodeo”, as some could remember “The Plague in Karatas Village” (2016), but “Herd Immunity” still comes at the right time. Like Yerzhanov’s previous film, “Ulbolsyn”, “Herd Immunity” premiered at Black Nights Film Festival where we had the chance to see it.

Our unlikely hero is Selkeu (Yerzhanov’s regular Daniyar Alshinov), one of the two Karatas sheriffs, the other being an ex-police officer Zhamzhysh (Nurbek Mukushev). Selkeu is from somewhere abroad (which is known from the recurring joke that the locals urge him to speak Russian, since his Kazakh language skills are poor) and lives there practically as a homeless person, but it does not prevent him to be a master (or at least an adept) negotiator when it comes to keeping the peace between the locals themselves and with the outside world for which he keeps scheming and extorting money, usually to no tangible success.

However, the trouble comes from the outside world, both in the form of the pandemic and in the form of the real representatives of the law from the city, including Selkeu’s ex-wife Turiya (Assel Sadvakassova of “Ulbolsyn” fame) and her new husband, a high-ranking police official Gurbeken (Yerzhan Zhamankylov) who come to town on the order to apprehend the local barn owner who apparently refuses to go to isolation. For that, they need Selkeu’s help and they are ready even to pull their strings and arrange a transfer for him to the city. But that minor incident is just an introduction to the larger sting operation whose target is a local mobster and aspiring dance stage director Bula (played by a real-life filmmaker Bolat Kalymbetov) and the question is for how long would Selkeu be able to scheme his way to keep everybody satisfied and his mere existence sustainable.

“Herd Immunity” operates in the same world as other Yerzhanov’s films, not just on the terms of location, but also regarding the details of the power structures in which the locals might be silly and stupid, but they are still powerful because the “system” they created is resistant to the interventions by the clueless outsiders, no matter how much power they are supposed to hold officially. Yerzhanov also manages to squeeze a tribute to his favourite filmmaker, Jean-Pierre Melvile, whom he quoted abundantly in his previous work, by keeping the poster for “Le cercle rouge” at the centre of one pretty long take for seemingly no reason.

The new thing, however, is the genre framework of a political satire that theoretically holds no brakes. Within the mentioned genre framework, some sorts of theatrics in acting are acceptable and work especially well in Yerzhanov’s playful directing style that usually relies on long, wide-angle takes from fixed position. The sense of directorial coding in which static shots stand for “business as usual” scheming and the camera movements signal some kind of emotional movement as Selkeu experiences some second thoughts also serve the purpose pretty well.

However, some of the subplots in the film go nowhere pretty fast and some of the moments and details are there seemingly only for the sake of the emphasis on the weirdness of the situation. The end result does not have much to do with the pandemic situation itself (which is not necessarily a bad thing), as it remains within the borders of a comedy/satire about a small town mentality that we have already seen times before, even among the ranks of Yerzhanov’s own work. It might not be as heart-felt as last year’s comedy “Yellow Cat”, as striking as the feminist thriller “Ubolsyn” and as intriguing as Yerzhanov’s earlier works, but “Herd Immunity” is still an interesting and worthy watch.

Ulbolsyn

 kritika objavljena na XXZ

2020.

scenario i režija: Adilkhan Yerzhanov

uloge: Asel Sadvakasova, Dinara Sagi, Yerbolat Akozha, Sanjar Madi, Daniar Alshinov

Neverovatno je koliko je etiketa egzotičnog zapravo diskvalifikacija. Većina ljudi nikada nije pogledala nijedan film iz Centralne Azije, iako je tamošnja kinematografija skoro pa savršena kombinacije autohtonosti i vrednih uticaja iz kinematografski bogate okoline kao što su to Iran, Turska, ostatak bivšeg SSSR-a (pre svega Rusije, ali i, primera radi, Gruzije), te Dalekog Istoka sa fokusom na kontinentalnu Kinu. Uzmimo za primer Kazahstan na koji će jedina filmska asocijacija biti Borat, fiktivni lik kojeg je smislio britanski komičar kao neku vrstu sprdnje na tipičan centralnoazijski miks Islama, ruralnih tradicija i socijalizma koji teži kultu ličnosti. Čak ni „Kazahstan” snimljen za potrebe Borata nije Kazahstan, nego Rumunija, uz pripadajući bregovićevsku muziku.

Kazahstan, međutim, ima jednog autentičnog filmskog genija koji se zove AdilkhanYerzhanov. Genija u pravom smislu te reči, čoveka koji svojim radom postavlja primer naciji i čovečanstvu. Yerzhanov je u poslednjih 10-ak godina snimio jednako toliko filmova, od toga 6 u poslednje tri godine, dok su mu još dva naslova u post-produkciji, pa ih možemo očekivati naredne godine. On radnju svojih filmova smešta u selo Karatas na jugu zemlje, satirizirajući i na apsurd svodeći korupciju, birokratiju i seljačko-tradicionalističko stanje uma koje ljude drži zaglupljenima, anesteziranima i pokornima. To uglavnom radi u žanrovskom ključu, od komedije do noira i trilera, oslanjajući se na manje ili više stalnu postavku glumaca koji dolaze iz redova amatera i lokalaca.

Sa filmom Ulbolsyn, premijerno prikazanim na Black Nights Film Festivalu u Tallinnu, gde je i nagrađen NETPAC nagradom za najbolji azijski film, Yerzhanov odlazi i korak dalje od svoje uobičajene tematike kojoj sada dodaje i feminizam, vešto pakujući izuzetno kompleksan koloplet tematike i inteligentnih opservacija u pozadini u format od samo 70-ak minuta filma koji teoretski svakome može biti razumljiv. Naslovna junakinja (Sadvakasova) dolazi iz grada u rodno selo kako bi sa sobom pokupila svoju sestru Azhar (Sagi) i poslala je na školovanje u inostranstvo. Dok se ona petlja sa birokratijom sa pozicije dvostrukog autsajdera, čak i izdajnika (prvo, kao „građanka”, drugo kao žena koja odbija biti poslušna i patrijarhalna), Azhar biva oteta skoro pa njoj pred očima i strpana u skupo terensko vozilo.

Dok Ulbolsyn na to pokušava alarmirati policiju, ispostavlja se da otmica nije baš klasična, već da je deo jednog šireg kola događaja. Naime, Azhar će biti udata za lokalnog moćnika i iscelitelja Urgena (Akozha), u selu izuzetno poštovanog i cenjenog. Snalažljiva kakva jeste, Ulbolsyn pokušava i uspeva da potegne neke veze kako bi inače nezainteresovanu i otupljenu Azhar izvukla iz dogovorenog poligamnog braka sa psihopatom. Prvo poziva rođaka koji je komandir specijalne policijske jedinice, ali njegova „sila” od desetak ljudi nije dovoljna da se suprotstavi rulji koja brani svog moćnika. Zatim poziva svog prijatelja novinara, ali seljane nije briga šta će se u gradu pisati o njima. Na kraju i mafijaša koji joj u poslednji čas otkaže pomoć, prethodno pokupivši pare. Ispostavlja se da sve mora sama...

Ulbolsyn je film o otpornosti uspostavljenih tradicija i selektivnosti moderniteta. Nejednakost između muškaraca i žena je sistemska, ženama je „ucepljeno” u glavu da su one inferiorne, bazično prostitutke čiji je jedini izbor hoće li uzimati novac od jednog muškarca tu na selu ili od više njih u gradu. Naslovna junakinja u takvom svetu zapravo nema nikakve šanse, osim u vrlo ekstremnim okolnostima, jer tu ne pripada: kao žena ne zna „gde joj je mesto” (odnosno ne prihvata dodeljenu pasivnu ulogu), a pritom i njena „reputacija” nije baš sjajna (snimila je reklamu za šampon u kojoj se vidi nešto više kože nego što se to smatra pristojnim). Najgore od svega je da na takav položaj žene svesno pristaju.

Kako to obično biva, vrag je u detaljima. Ono što je Yerzhanov u svom scenariju napisao direktor fotografije hvata u sporim švenkovima gde kontrasti između sivila, crnila i šarenila dolaze do izražaja, često na apsurdne načine. Žene u haljinama i maramama jarkih boja sede za kuhinjskim stolovima, muškarci u tamnoj odeći prete jedni drugima, bezuspešno, dok se bež kaput naslovne junakinje i bela udlaga koju nosi oko vrata (metafora fiksiranosti pogleda i stiska neposredne okolice) stoje u savršenom skladu sa sivom socijalističkom arhitekturom i okoštalim sovjetskim praksama.

Drugi tip detalja lingvističke je prirode: Ulbolsyn i drugi „došljaci” govore zvaničnim, ruskim jezikom, dok domaći govore „narodnim”, kazaškim. Iako se savršeno razumeju, stiče se utisak da svako govori svoje i da se ne slušaju. U takvom društvu, sukob je neminovan, sloboda se mora osvojiti silom i brižljivo čuvati da se kasnije ne izgubi. Ulbolsyn je film koji zavređuje dosta širu publiku od one koje će dobiti.