Skateboarding Is Not for Girls / Skejtanjeto ne e za devojčinja

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

I drugi dugometražni uradak Dine Dume, Skejtanje nije za devojčice, imao je zvučnu festivalsku premijeru, na festivalu Tribeka u Njujorku. Zbog toga je i malo drugačije upakovan, onako „po američki“, u žanr filmova o odrastanju, te „umočen“ u smesu balkansko-romske egzotike i potpuno fokusiran na temu sukoba prevaziđenih tradicija i modernosti. Po tom pomalo kalkulantskom pristupu se razlikuje od autoričinog prvenca Sestre (2021) koji možda nije donosio ništa kapitalno novo na globalnom planu, ali je na regionalnom bio osvežavajući u načinu na koji tretira fenomen savremenog sramoćenja, i može se reći da je imao dušu.

U centru pažnje imamo devojčicu Adelu (Efkjar Abaz) čiji je hobi skejt. Njena porodica je u problemu jer je otac Bajram, umesto da šalje novac iz Švajcarske, tamo pronašao novu ženu. Majka Esma (Simonida Selimović) zbog diskriminacije ne može da pronađe posao u struci, a novac koji zarađuje čisteći po kućama nije dovoljan da izdržava porodicu. Jedini spas je, po viđenju majke i tetke, da starija sestra Zara (Džefrina Jašari) stupi u dogovoreni brak s dečkom iz „bolje kuće“, iako već ima svog momka. Adela u skejt-turniru vidi priliku da spasi svoju sestru od udaje protiv njene volje i da finansijski pomogne svojoj porodici.

Za razliku od filma 17, ovaj je čak i preterano lagan, reklo bi se zašećeren. Fotografija pršti u svetlim, osunčanim tonovima, zajedno s montažnim trikovima poput podeljenih ekrana i povremenog usporavanja fingiraju estetiku video-spota. Portretirani običaji deluju pre suludo i egzotično nego preteće i diskriminatorno, naročito prema ženama, pa sve počinje da pomalo liči na bajku. Na taj način, Dina Duma kao da nastavlja trend egzotizacije za strano, pre svega američko tržište koji je bio prisutan u festivalskim hitovima Domaćinstvo za početnike (Goran Stolevski, 2023) i DJ Ahmet (Georgi M. Unkovski, 2025). Šteta je što ta egzotika priređena za festivale retko kad deluje autentično.

17

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

17, dugometražni debi Kosare Mitić, premijeru je imao na Berlinalu, u takmičarskoj sekciji Perspectives. U filmu pratimo sedamnaestogodišnju protagonistkinju Saru (Eva Kostić) koja ide sa svojim razredom na ekskurziju u Grčku, sa zaustavljanjem u Bitolju. Dok se momci napijaju još u autobusu, penju na glavu profesorki i glasno odbijaju posetu muzeju, a devojke šminkaju, ogovaraju i nešto kasnije napijaju, Sara se uglavnom drži za sebe i čuva jednu tajnu.

Tajnu nije teško pogoditi, posebno ako poslušamo ogovaranja – ona je u visokoj trudnoći nakon što su je napila i silovala dvojica momaka iz razreda. Kada, podgrejana alkholom, u sličnoj situaciji završi njena naivnija i manje iskusna drugarica Lina (Martina Danilovska), Sara interveniše i ulazi u otvoreni sukob s ostatkom razreda. Međutim, ona će uskoro imati mnogo veći problem koji mora da reši.

Film 17 najbolje funkcioniše kao studija kako se mlada devojka nosi s različitim pritiscima, od očekivanja raznih „faktora“ u njenom životu (roditelji, profesori, društvo), preko sramote koja joj se nameće iako nije kriva ni za šta, do onih sasvim opipljivih i moguće opasnih po život. Kamera Nauma Doksevskog koja svojim levitiranjem oko protagonistkinje oponaša stil braće Darden jasan je signal u tom pravcu, a tajming Kosare Mitić u upravljanju filmskim vremenom je izvrstan. Autorica takođe pokazuje ambicije da kritikuje makedonsko, i uopšte globalno savremeno društvo u kojem su nasilje i pretnje istim uobičajena stvar, a da sve to spoji kroz ugao ženskog iskustva.

Nažalost, film u tome postaje rasplinut, pretrpan i ekscesan, na momente čak i nepotrebno gadan, a sve vreme prilično nategnut po pitanju logike pojedinih postupaka likova. Pod-ton „divljeg Balkana“ kojim vladaju patrijarhat i obrasci mišljenja iz XIX veka na koje se nove tehnologije samo „kaleme“, a koji se takođe sve vreme provlači, ne pomaže da se zakrpe pukotine u logici i time učvrsti realističnost „sveta“ koji Kosara Mitić stvara.

Everything That's Wrong With You / Vse, kar je narobe s tabo

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Urša Menart se vratila na filmsku pozornicu s novim igranim filmom i jedinom svetskom premijerom u takmičarskom programu Sarajeva, Sve što s tobom nije u redu, koji se unekoliko nastavlja na njen prethodni dugometražni igrani uradak Nikad više luzerka (2017). S prethodnikom je pretendovala da bude glas generacije, pa je bez sentimentalnosti govorila o specifičnoj poziciji u životu mlade osobe, onoj između svršenih studija i građenja karijere, kao i o egzistencijalnim i psihološkim problemima s kojima se te mlade osobe suočavaju. Sada ima dve protagonistkinje umesto jedne, za nijansu su starije, ali su im životi i dalje „u leru“, bilo da imaju posao ili ne, a ti životi su se još i više preselili u virtuelnu sferu.

Maruša (Anuša Kodelja) se vratila iz Berlina u Sloveniju da bi se brinula o bolesnoj majci. Majka je umrla, a na Maruši je da se suoči s gubitkom i reši „administrativne repove“ potpuno sama. S ocem i njegovom novom porodicom se ne razume najbolje i to je jedan od razloga zašto pribegava autodestruktivnim obrascima ponašanja kao što su napijanje i drogiranje.

U virtuelnom svetu, Maruša upozaje i počinje da se dopisuje s Aljom (Klara Kuk) koja živi u Nemačkoj, negde na severu i na obali. Njih dve se zbližavaju preko sličnog načina života i obrazaca ponašanja, pa Maruša rešava da, pre nego što se vrati u Berlin, svoju novu prijateljicu poseti uživo. Međutim, za razliku od Maruše koja je brutalno iskrena do nivoa uvredljivosti, čini se da je Alja malo „frizirala“ svoju internetsku personu. Je li prijateljstvo u takvim uslovima života moguće?

Urša Menart je, po sopstvenom priznaju, inspiraciju vukla iz dva izvora. Prvi su bile anegdote, najčešće iz Amerike, o putešestvijama najčešće usamljenih devojaka na drugi kraj zemlje da upoznaju svoje virtuelne prijateljice. Drugi, pak, korona i nametnuta izolacija koja je ljude još dodatno preselila u virtuelni svet.

Rezultat je slojevit film koji je krcat važnim pitanjima s kojima se suočavaju ljudi u savremenom svetu – izolacija, mogućnost prijateljstva, odnos prema sebi i drugima, laži, istini i projektovanoj slici – zapakovan u kamernu dramu i nekakav „roud muvi“ koji tapka u mestu. S time u vezi, valja posebno pohvaliti izdanja mladih glumica i njihovu sinergiju s autoricom koja u karakterizaciji nije pribegavala prečicama i stereotipima, već ih je navodila da odigraju kompletne i životne osobe. Takođe, pomalo dokumentaristička, adaptivna fotografija Roja van Egmonda odlično kreira osećaj „zimske depresije“, „milenijalske anksioze“ i nesigurnosti. Kao nedostatak se može navesti relativna repetitivnost u prosedeu, ali i ona ima neku svoju dramaturšku funkciju, pa možemo zaključiti da se Urša Menart razvija u filmsku autoricu s vrlo distinktivnim potpisom.

A Film a Week - Electing Ms Santa

 previously published on Cineuropa

In a democracy, especially in a country where its roots are still fragile, voters often have to choose between sincere, well-meaning amateurs without proper knowledge or funding, and master manipulators. This kind of electoral process, or the simulation of it, can result in the triumph of those candidates whose intentions are not necessarily good, but who know best how to operate the system.

With her debut feature-length documentary, Electing Ms Santa, Raisa Răzmeriţă takes us to her country, Moldova, to tell us one such story. The film has already enjoyed solid exposure on the festival circuit, reaping a few awards in the process – such as the Special Jury Prize after its premiere at last year’s Tallinn Black Nights Film Festival, in the Documentary Competition, and the Central Europe Initiative Award in Trieste. It is now competing at the Sarajevo Film Festival, in the Documentary Competition.

Our main protagonist here is an energetic and driven woman named Elena, who lives in a small, clearly underdeveloped Moldovan village and is effectively the heart of the community, organising clean-up actions together with volunteers she brings in, visiting and supporting lonely elderly people, and serving as the local Santa Claus every New Year’s Day to cheer up the children. Her activism is noble and heartfelt, yet she is fully aware that on its own, it could never change the village enough to propel it into the 21st century.

In fact, Elena has loftier ambitions: running for mayor, as she seems to have the proper support system for this kind of endeavour, as well as the drive to overcome whatever obstacles she may face on the road to success. Also, she is clever and wilful enough to learn how politics, electoral campaigns and marketing work, and how to communicate with the electorate. Which is not to say that she won’t have to confront certain challenges, both on the political battlefield – against slier candidates – and at home, where her family does not entirely condone her project and where the situation is not exactly idyllic.

Electing Ms Santa, reportedly filmed over a period of seven years, does not merely follow its main character’s political journey, but it also exposes the flaws of the society surrounding her. The picture it paints is not necessarily pretty, but at least Raisa Răzmeriţă and her team do not fall into the trap of exploiting the misery in which these villagers live for sentimental effect. Indeed, in this area, poverty is rampant, but it also unites the community, and Elena’s energy is often enough to stir her fellow citizens into taking action and doing something for themselves and for the village, besides having the proper dose of magnetic appeal for the viewer to remain interested in her struggles and to root for her.

The strictly observational approach chosen by Răzmeriţă does, however, strongly rely on Ion Gnatiuc’s cinematography, the technical quality of which is rather uneven – the poorly lit night shots serving as the “worst offenders” in this respect. Thankfully, Mircea Olteanu’s editing work makes the whole thing clear and easy to follow, while the soundtrack, consisting of local pop-folk music, nicely complements the scenery. When all is said and done, Electing Ms Santa may not be groundbreaking stuff, either in terms of content or on the technical front, but it does feel unquestionably earnest.

Nobody's Violence / Violence du corps de l'autre

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Možda mi nismo naš posao, ali ono što radimo itekako ostavlja traga na nama. Ponekad fizičkog, a gotovo uvek psihičkog. Nekada su te profesionalne deformacije skoro benigne: filmski kritičar više nije sposoban da gleda filmove kao „normalan“ gledalac. Nekada, posebno kada se radi o pitanjima života i smrti, posledice naših akcija ostaju trajne. Primera radi, lekari u hitnim službama često gledaju kako im pacijenti umiru, a vojnici su često prinuđeni da ubijaju druge ljude čak i kada samo brane svoju zemlju.

Dodajmo sad u raspravu kompleksno pitanje eutanazije. Čak i kada se slažemo da osoba pri čistoj svesti i zdravoj pameti sme da izabere vreme, mesto i način svoje smrti, tu uvek postoji NEKO ko to mora da uradi, legalno ili ilegalno. Osoba koja taj čin izvršava mora da živi s njime. U većinu rasprava ulazimo iz vizure umirućeg i njegovih prava, a retko kada se bavimo obavezama, teretom i posledicama izvršioca.

U svom najnovijem filmu, Nobody‘s Violence, frankofoni kanadski autor Deni Kote radi upravo to, ali u pitanju je daleko zagonetniji, kompleksniji i filozofski dublji film nego što je to, na primer, bio Miele (Valeria Golino, 2013). Zapravo, može se reći da Nobody‘s Violence dotiče samu bit tema života i smrti. Film je premieru imao upravo na filmskom festivalu u Lokarnu, u glavnoj takmičarskoj konkurenciji koja često gosti Kotea.

Mira (Koteova česta saradnica Larisa Korivo) živi usamljeničkim životom u šumi i pruža usluge eutanazije svojim klijentima. Ona je u tome profesionalna, ali nije distancirana, već empatična. Primera radi, nastaviće da se brine o ljubimcima svojih klijenata. Svejedno, ona je svojim poslom vidno uzdrmana, pa je pitanje koliko će još biti u stanju da ga obavlja.

Dva događaja će je još dodatno uzdrmati i ubaciti u vrzino kolo emocija i sumnji. Prvo je poznanstvo i kratka veza s naizgled veselim momkom punim života, Pjerikom (Gzavije Beržeron), kojeg je upoznala na zimskom festivalu negde u nedođiji. Iako je i on pomalo čudan i to ne sakriva, ipak će u njoj pobuditi ideju da je drugačiji život moguć.

Drugi je višednevna zabava u kući njenog šefa Ludoa (Filip Rebo) koji živi hedonističkim životom okružen suprugom, prijateljima i saradnicima. Mira se na toj zabavi drži suzdržano i pokislo, što primećuju i domaćini i drugi gosti koji postaju svesni da će ona možda prouzročiti neki problem na poslu u budućnosti. Oni joj zato dele savete kako se distancirati od posla, a to su poslednje stvari koje ona želi da čuje.

Deni Kote je autor poznat po minimalističkom pristupu kada su u pitanju fabula i dijalozi. Potonje ovde krši, ali samo naizgled: likovi puno međusobno razgovaraju, ali ta razgovori često ne vode nikuda i ne propeliraju radnju, zbog čega Nobody‘s Violence možemo da opišemo kao film stanja, atmosfere i Mirinog unutrašnjeg previranja. U tom pogledu, interpretacija Larise Korivo koja je u (skoro) svakoj sceni filma je izvrsna i jedinstvena u pronalaženju balansa između empatije i distance, ali bez poštapalica glumljene hladnoće ili ekspresivnosti.

Ti neki dualiteti i mešanje u jedinstven amalgam zapravo vrede za ceo film: tema je možda filozofska i može joj se pristupati samo s distance (niko od nas zapravo nema neposrednog iskustva s vlastitom, a većina ni sa tuđom smrću), ali Kote nije ni kliničan, ni teoretičan. Umesto toga, on film puni gotovo opipljivom teksturom za koju su ključne analogna fotografija Vensana Birona i na momente gruba montaža Terensa Šotara. U tu teksturu, pored likova, ulazi i on sam, a poziva i nas da mu se pridružimo na neprijatnom putovanju kroz mračne hodnike ljudskog uma. Rezultat je pomalo zatvoren i nedostupan, ali svakako film koji poziva na razmišljanje i ostavlja utisak.

Minions & Monsters

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Minioni. I to bez Grua?! I bez Stjuarta, Kevina i ostalih malaca oko čijih su spački i ludiranja konstruisani zapleti prethodnih filmova u franšizi... Kako li će to ispasti?

Minioni su nastali kao „spin-of“ serijala Despicable Me koji je uspešno poslužio da redefiniše pojmova zla i haosa na deci (i njihovim roditeljima) prihvatljiv način. Mada, možemo li govoriti o „spin-ofu“ ako su pomoćnici u svojoj masi zapravo upečatljiviji od samog anti-junaka? Bilo kako bilo, svi prethodni filmovi iz oba serijala bili su međusobno uvezani po principu nastavaka i „prikvela“.

Zato se možda kreator cele franšize Pjer Kofan odlučio da ovu priču odvoji i žanrovski uglavi u meta-film u kojem mali žuti monstrumi prave svoj film s čudovištima i tako pišu istoriju Holivuda. Jeste li spremni za priču o Henriju i Džejmsu (evo prve od guste šume referenci)?

A za početak, malo minionske mitologije koju je Kofan za ovaj film raspisao. Naime, minioni nisu kompaktna masa, već su razdeljeni u plemena. Svakom plemenu je cilj da nađu nekog zlikovca za velikog šefa. Stjuart, Kevin i društvo su našli Grua, a Henri i Džejms, njihov pomoćnik Veliki Ed i poglavica Dik su prvo služili jednog kiklopa za kojeg su izmislili lego-kocke koje su njihovom gospodaru došle glave, pa onda i zlog čarobnjaka od kojeg su iz radoznalosti ukrali knjigu mostruma i čarolija za prizivanje istih. Onda su, misleći da pomažu pljačkašu banke, uleteli na set holivudskog nemog filma.

Tamo su postali velike zvezde, ali njihova slava nije dugo trajala: godine su kasne 20-te i njihov studio prelazi na zvučne filmove, a kako minioni nisu u stanju da govore artikulisano, tako su otpušteni i izbačeni. Ipak, maštoviti Džejms koji sanja o Oskaru koji izgleda kao zlatna banana, kao i njegov verni pratilac Henri i njihov drug Ed nisu odustali od sna o filmu.

Njihov film bio bi o čudovištu koje oni prizovu iz knjige. Naravno, nisu uspeli da prizovu čudovište koje su hteli, a Gumi kojeg su prizvali je manipulativac koji ima planove da sa svojim kompanjonima zavlada svetom dok svi misle da se samo snima film. Druga ekipa miniona na čelu s Dikom potražila je novog gospodara i našla ga u vanzemaljcu Dortu koji takođe ima plan da pokori Zemlju, ali se prethodno zaljubi u sufražetkinju. Dve grupe će se, po oprobanom holivudskom receptu, spojiti...

Fora s filmom Minions & Monsters je što vozi paralelno na dva koloseka za dve odvojene publike, dečiju i filmofilsku, ali se te publike sreću u samo jednoj generalnoj tački: slepstik komediji koja je deci po definiciji smešna, a filmofile podseća na doba Bastera Kitona i Čarlija Čaplina. Na ostalim poljima publike se razmimoilaze: deca neće pokupiti obilje filmsko-istorijskih referenci, dok će odraslima sama radnja biti suviše haotična, slučajna, preglasna i zauzeta, naročito kada se dve grupe miniona razdvoje.

Situaciju, makar za odrasle u publici, dodatno pogoršava i preterano čvrsto oslanjanje na generičke pod-zaplete umesto na haos koji minioni kreiraju, kao i neujednačenost u tonu između odlične prve i prilično slabe druge polovine filma. Kada se na to dodaju i određeni propusti i povremeno bizarne odluke da se animacija ponekad lepi na fotografsku pozadinu koja čak i ne odgovara periodu, konačni utisak o filmu ostaje upadljivo polovičan. Pa opet, ako želite da vaši malci fokusirano gledaju u jedan ekran tokom sat i po vremena, Minions & Monsters je pravi izbor.

The Tigers / Los tigres

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Ne znam kako vas, ali mene je španski filmski autor Alberto Rodrigez osvojio sa svojim filmom Marshland (2014) u kojem je spojio duboko utemeljenu ljudsku dramu, žanrovski pristup u ključu ruralnog noara i interesantan društveno-politički kontekst. U smislu potonjeg, valja napomenuti poentu da se, s dolaskom demokratije, brže demontiraju strukture bivšeg sistema nego što se menjaju navike ljudi, bilo onih koji upravljaju nekom polugom moći, ili onih koji su samo pasivni recipijenti.

U međuvremenu, Rodrigez je snimio još dva filma i oba su balansirala triler s političkom dramom. Smoke and Mirrors (2017) funkcionisao je kao solidni globalni „špijunac“ centriran oko profesionalnog plaćenika, a Prison 77 (2022) bavio se krajem Frankovog režima iz vizure zatvora. Najnoviji Rodrigezov film, upravo pogledan na Cinehill festivalu, nema izražen politički kontekst, ali su druga dva ključna sastojka, triler kao žanr i drama koja izvire iz detaljno napisanih likova i njihovih odnosa.

Tema filma je ronilačka, a u centru zbivanja nalaze se brat i sestra, Antonio zvani Tigar (Antonio de la Tore, Rodrigezov česti saradnik) i Estrelja (Barbara Leni, glumica u strelovitom usponu poslednjih godina). Oboje su deca poznatog i sada već pokojnog ronioca koji ih je odgajao u duhu romana Emilija Salgarija o Sandokanu i njegovim Tigrovima s Mompračema. Antonio je nastavio očev posao i u nekom trenutku čak postao zvezda, dok Estrelja zbog ranije ronilačke nesreće i gubitka sluha koji je usledio ne sme da zaroni dublje od 20-ak metara.

Njih dvoje žive zajedno u aranžmanu koji bi se mogao nazvati sumnjivo bliskim i na momente neprijatnim, ali koji je možda utemeljen u finansijskoj računici. Naime, oboje rade za Debelog (Hoakin Nunjez) koji ih ne plaća baš sjajno, Antonio je svoj zvezdani status, a naročito novac koji s njime ide odavno potrošio, dok se Estrelja privremeno odrekla karijere podmorskog biologa kada je morala da se brine o umirućem ocu.

Osnovni pokretač zapleta je brakorazvodna parnica koju Antonio vodi sa svojom bivšom suprugom Sintom (Silvija Akosta), te bitka za starateljstvo nad kćerkama. Njegov plan je da pribavi određenu sumu novca, isplati zaostale alimentacije i promeni karijeru, odnosno otvori školu ronjenja u kojoj će on biti glavni instruktor, umesto da rizikuje život i sada već načeto srce kao ronilac po pozivu. S obzirom da Antoniju teško ide čuvanje bilo kakvog novca, sam način pribavljanja istog mora biti ilegalan, a prilika se ukazuje kada na svojim zaronima za potrebe naftne industrije, Antonio otkrije da se svake tri sedmice na potopljenom tankeru pojavljuje pošiljka kokaina.

Apolitičnost novog Rodrigezovog filma samo je na površini, a jednom kada se ta površina razgrne, otkriva se nešto dugotrajniji socijalni momenat rastakanja radničke klase i industrijskog društva. Film je, naime, smešten u lučki grad Huelvu i tamo je i snimljen. Kada nije sniman ispod morske površine, to jest. Za obe lokacije snimanja dosta je bitan osećaj dezorijentacije i zamućenosti postignut preko fotografije koju potpisuje Pau Esteve Birba.

Tu dolazimo i do poente filma, odnosno zašto je taj osećaj zamućenosti i nesnađenosti ključan. Naime, ni Antonio, ni Estrelja se ne snalaze najbolje u normalnom svetu. Ona je tu za nijansu praktičnija i čak ima nekakve nade da se od tog sveta makne, dok je Antonio na kopnu doslovno kao riba na suvom. Oboje su, pak, često morali ili da se svesno žrtvuju, ili da se čupaju iz očajnih pozicija. Upravo taj tip iskustva je moguće videti i na licima glumaca.

Naravno, The Tigers nije film bez nedostataka, a kao osnovni će se često apostrofirati predvidljivost i oslanjanje na žanrovske klišee u scenariju koji autor potpisuje s Rafaelom Kobosom. Međutim, ono što Rodrigez radi svojom ekonomičnom, pametnom i sigurnom režijom je da u potpunosti okreće te nedostatke u adute zbog kojih možemo zaključiti da su žanrovski klišei neophodni jer naprosto rade posao. Doduše, ostaje problem pomalo zbrzanog kraja, ali The Tigers svakako figurira kao jedan od efikasnijih i efektnijih trilera ove godine.