A Film a Week - We Shall Live Together / Živjećemo zajedno

 previously published on Cineuropa

The Yugoslav wars of the 1990s, especially its Bosnia and Herzegovina chapter, and the disintegration of the Socialist Federal Republic of Yugoslavia left hundreds of thousands of people killed, wounded or forcefully displaced, and traumatised millions of them - so much so that it has remained, to this day, one of the main topics in public debate in all of the countries that resulted from the breakup of the socialist state. Croatian documentary filmmaker Damir Markovina certainly had a “front-row seat” to these events, which have been, along with his and his family’s ordeal during those years, a core interest in his work. In the medium-length film Wait for Me (2021), he approached the issue of his extended family’s forced mobility between five cities or villages, in three different countries. His follow-up offering, also a medium-length film, the Ji.hlava-winning title Deserters (2022), was centred on his and his former classmates’ experiences as exiles from their city, Mostar, during the 1990s wars.

In his feature-length debut, Markovina goes further and gets more personal, as the main protagonist is Damir’s politician father, Roko Markovina, with his different roles on the public scene and at home, as well his dilemmas, decisions and actions, all this before, during and after the war which had repercussions for the whole family. We Shall Live Together has premiered in the Documentary Competition of the Sarajevo Film Festival.

On the political front, Roko Markovina was a remarkable figure – a man who refused to betray his socialist ideals in the midst of nationalist hysteria, and who was ready to pay the price for it. On a personal level, however, he could easily be described as a stubborn, selfish idealist of a man whose fair, but rigid, moral principles and will to sacrifice the well-being of his family to defend them left many scars. The questions that Damir Markovina primarily addresses are Roko’s reasons for having his family evacuated from Mostar so late, too late, and his refusal to come back to live in “his” town after the war – while his younger son, the well-known left-leaning intellectual Dragan Markovina, went back and still lives there now. Both of the sons play the devil’s advocate, asking their father the questions which should theoretically help them clarify certain things and also get closure, whereas their mother, Zina, keeps suffering quietly, craving some sense of stability and predictability in her twilight years.

We Shall Live Together is a demanding film that asks the viewer to take in a wealth of both facts and emotions (spoken or unspoken) – indeed, those who have seen some of Damir Markovina’s previous works or know something about the recent history of Yugoslavia are definitely at an advantage. For those less familiar with the topic, Markovina provides enough contextual elements – via thoughtfully written on-screen intertitles – which feel unique and fit the general vibe of the film perfectly.

The same level of intricacy can be observed when it comes to the craftsmanship behind the film, which Markovina has lean a bit more towards experimental cinema than his previous ones – for instance, when he projects home movies onto the faces appearing in a still photo in the opening scene – while making sure he delivers a smooth blend, melding spontaneous newly filmed footage (shot by himself, Krešimir Štulina, and Tomislav Krnić) with intriguing archival images of the war and the Parliament. The striking sound design (courtesy of Miroslav Piškulić) must also be mentioned as one of the film’s highlights, and so must the editing, masterfully handled by Vladimir Gojun and Marta Bregeš.

In the end, We Shall Live Together is not just (and is not yet another) documentary about war, damaged family relations and the collapse of Yugoslavia told in the first person; it may very well be the ultimate film on all of these subjects.

Shame and Money

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Kao pobednik Sandens Festivala u međunarodnoj igranoj konkurenciji, treći dugometražni film Visara Morine, Shame and Money, stigao je u takmičarski program Sarajeva kao film sa najjačom reputacijom. Status favorita malo je poljuljan već prvog takmičarskog dana festivala kada je iz Lokarna stigla vest da je Zlatnog leoparda tamo odneo film You Don‘t Belong Here Florina Šerbana koji će zatvoriti takmičarski program Sarajeva. Do tada, posvetimo se filmu koji ga je otvorio...

Visar Morina kroz celu svoju karijeru baca neko drugo svetlo kojima razobličuje naše predodžbe o pojedinim stvarima. U dugometranom prvencu Babai (2015), dohvatio se svoje emigracije u Nemačku na vrhuncu terora režima Slobodana Miloševića nad kosovskim Albancima, ali je usput potkačio i naše, globalne, a naročito balkanske pretpostavke o porodičnoj i nacionalnoj slozi u trenucima krize. Usledio je Egzil (2020) u kojem je temi imigracije i integracije pristupio originalno i postavio pitanje šta se dešava kada imigrant odnekud nije „u odgovarajućem tipu“ prema očekivanjima zemlje domaćina, te šta se dešava kada neko utripuje da ga diskriminišu po nacionalnoj osnovi, a ne da ga izbegavaju zbog ne baš najprijatnijeg karaktera. S trećim filmom, Morina se vraća na mesto premijere prethodnika, ali i razbijanju mitova o porodičnoj slozi i o solidarnosti u kapitalizmu.

Dok tinja sukob između najstarijeg brata Agima, seoskog učitelja koji prevashodno misli na svoju reputaciju i ugled, i najmlađeg Liridona koji ukućanima krade novac koji nemilice troši, kola se po pravilu slamaju nad srednjim bratom Šabanom (Astrit Kabaši) koji gotovo sam održava skromno porodično imanje na selu. Kada Liridon ukrade i proda krave, a Agim odbije da za njim pošalje policiju kako bi izbegao sramotu, Šaban mora da se sa svojom ženom Hatidžom (Flonja Kodeli), tri kćeri i starom majkom preseli u Prištinu u potrazi za poslom.

Prva pomoć koju dobijaju od Hatidžine sestre Line (Fiona Glavica) i njenog muža Aljbana (Aljban Ukaj) dovoljna je tek za preživljavanje, ali ne i za život s ponosom. Šaban tako postaje domar i čistal u Aljbanovom noćnom klubu koji radi tri noći nedeljno, a zarada na tom poslu nije dovoljna ni za kiriju. Hatidža uglavnom besplatno pomaže Lini u brizi oko bolesnog svekra, a kada ova pokuša da joj se oduži, Hatidža na takvu vrstu kompenzacije ne pristaje.

Šaban zbog toga iz dana u dan pokušava da nađe nekakav nadničarski posao, ali to da ga komšije vide na ulici s drugim očajnicima Aljbanu pričinjava sramotu. Opet, Šaban osećaj srama smatra luksuzom, jer on traži pošten posao, a ne milostinju. I u tom procesu polako puca pod pritiskom, možda ne toliko da bi poveo revoluciju, ali možda dovoljno da bi o njoj sanjao kada i ako napadne nekog od svojih poslodavaca.

Visar Morina vrlo precizno studira ljudski karakter kao prizmu kroz koju se prelamaju sentimenti kao što su ponos, sramota, očaj i nagon za preživljavanjem. U tom smislu, Šaban je arhetip tog nekog i svakog radnika kojem je svaki posao pošten posao i koji zapravo nema čega da se stidi i srami. Opet, pitanje je koliko je on istovremeno jak da se sa svim očekivanjima, svojim ili tuđim, nosi.

Njega savršeno odmereno i uverljivo igra Astrit Kabaši, dok mu ostali sekundiraju ili pariraju pod Morininom dirigentskom palicom. U pariranju se najviše ističe Aljban Ukaj, kosovski, sarajevski i internacionalni glumac koji možda i poseduje najveću prezentnost na ekranu od svih regionalnih glumaca svoje generacije. Njih dvojica savršeno dočaravaju pozicije onih koji imaju i onih koji nemaju u savremenom klasno podeljenom društvu.

Još jedan aspekt u kojem Morina briljira su scene u kojima nije jasno predstavljaju li one realnost ili Šabanove fantazije koje u svakom trenutku mogu da se izvrnu u realistični košmar, posebno ona u kojem se oplelo svadbarsko kolo oko Klintonovog spomenika u Prištini. Time autor možda poručuje svojim zemljacima: „Dobro, nezavisni smo već neko vreme, ali jesmo li uradili nešto za sebe, ili samo za odabrane?“ U svakom slučaju, Shame and Money je film ozbiljnih umetničkih i festivalskih dometa koji ponekad možda i prejako i preteško udara.

Skateboarding Is Not for Girls / Skejtanjeto ne e za devojčinja

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

I drugi dugometražni uradak Dine Dume, Skejtanje nije za devojčice, imao je zvučnu festivalsku premijeru, na festivalu Tribeka u Njujorku. Zbog toga je i malo drugačije upakovan, onako „po američki“, u žanr filmova o odrastanju, te „umočen“ u smesu balkansko-romske egzotike i potpuno fokusiran na temu sukoba prevaziđenih tradicija i modernosti. Po tom pomalo kalkulantskom pristupu se razlikuje od autoričinog prvenca Sestre (2021) koji možda nije donosio ništa kapitalno novo na globalnom planu, ali je na regionalnom bio osvežavajući u načinu na koji tretira fenomen savremenog sramoćenja, i može se reći da je imao dušu.

U centru pažnje imamo devojčicu Adelu (Efkjar Abaz) čiji je hobi skejt. Njena porodica je u problemu jer je otac Bajram, umesto da šalje novac iz Švajcarske, tamo pronašao novu ženu. Majka Esma (Simonida Selimović) zbog diskriminacije ne može da pronađe posao u struci, a novac koji zarađuje čisteći po kućama nije dovoljan da izdržava porodicu. Jedini spas je, po viđenju majke i tetke, da starija sestra Zara (Džefrina Jašari) stupi u dogovoreni brak s dečkom iz „bolje kuće“, iako već ima svog momka. Adela u skejt-turniru vidi priliku da spasi svoju sestru od udaje protiv njene volje i da finansijski pomogne svojoj porodici.

Za razliku od filma 17, ovaj je čak i preterano lagan, reklo bi se zašećeren. Fotografija pršti u svetlim, osunčanim tonovima, zajedno s montažnim trikovima poput podeljenih ekrana i povremenog usporavanja fingiraju estetiku video-spota. Portretirani običaji deluju pre suludo i egzotično nego preteće i diskriminatorno, naročito prema ženama, pa sve počinje da pomalo liči na bajku. Na taj način, Dina Duma kao da nastavlja trend egzotizacije za strano, pre svega američko tržište koji je bio prisutan u festivalskim hitovima Domaćinstvo za početnike (Goran Stolevski, 2023) i DJ Ahmet (Georgi M. Unkovski, 2025). Šteta je što ta egzotika priređena za festivale retko kad deluje autentično.

17

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

17, dugometražni debi Kosare Mitić, premijeru je imao na Berlinalu, u takmičarskoj sekciji Perspectives. U filmu pratimo sedamnaestogodišnju protagonistkinju Saru (Eva Kostić) koja ide sa svojim razredom na ekskurziju u Grčku, sa zaustavljanjem u Bitolju. Dok se momci napijaju još u autobusu, penju na glavu profesorki i glasno odbijaju posetu muzeju, a devojke šminkaju, ogovaraju i nešto kasnije napijaju, Sara se uglavnom drži za sebe i čuva jednu tajnu.

Tajnu nije teško pogoditi, posebno ako poslušamo ogovaranja – ona je u visokoj trudnoći nakon što su je napila i silovala dvojica momaka iz razreda. Kada, podgrejana alkholom, u sličnoj situaciji završi njena naivnija i manje iskusna drugarica Lina (Martina Danilovska), Sara interveniše i ulazi u otvoreni sukob s ostatkom razreda. Međutim, ona će uskoro imati mnogo veći problem koji mora da reši.

Film 17 najbolje funkcioniše kao studija kako se mlada devojka nosi s različitim pritiscima, od očekivanja raznih „faktora“ u njenom životu (roditelji, profesori, društvo), preko sramote koja joj se nameće iako nije kriva ni za šta, do onih sasvim opipljivih i moguće opasnih po život. Kamera Nauma Doksevskog koja svojim levitiranjem oko protagonistkinje oponaša stil braće Darden jasan je signal u tom pravcu, a tajming Kosare Mitić u upravljanju filmskim vremenom je izvrstan. Autorica takođe pokazuje ambicije da kritikuje makedonsko, i uopšte globalno savremeno društvo u kojem su nasilje i pretnje istim uobičajena stvar, a da sve to spoji kroz ugao ženskog iskustva.

Nažalost, film u tome postaje rasplinut, pretrpan i ekscesan, na momente čak i nepotrebno gadan, a sve vreme prilično nategnut po pitanju logike pojedinih postupaka likova. Pod-ton „divljeg Balkana“ kojim vladaju patrijarhat i obrasci mišljenja iz XIX veka na koje se nove tehnologije samo „kaleme“, a koji se takođe sve vreme provlači, ne pomaže da se zakrpe pukotine u logici i time učvrsti realističnost „sveta“ koji Kosara Mitić stvara.

Everything That's Wrong With You / Vse, kar je narobe s tabo

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Urša Menart se vratila na filmsku pozornicu s novim igranim filmom i jedinom svetskom premijerom u takmičarskom programu Sarajeva, Sve što s tobom nije u redu, koji se unekoliko nastavlja na njen prethodni dugometražni igrani uradak Nikad više luzerka (2017). S prethodnikom je pretendovala da bude glas generacije, pa je bez sentimentalnosti govorila o specifičnoj poziciji u životu mlade osobe, onoj između svršenih studija i građenja karijere, kao i o egzistencijalnim i psihološkim problemima s kojima se te mlade osobe suočavaju. Sada ima dve protagonistkinje umesto jedne, za nijansu su starije, ali su im životi i dalje „u leru“, bilo da imaju posao ili ne, a ti životi su se još i više preselili u virtuelnu sferu.

Maruša (Anuša Kodelja) se vratila iz Berlina u Sloveniju da bi se brinula o bolesnoj majci. Majka je umrla, a na Maruši je da se suoči s gubitkom i reši „administrativne repove“ potpuno sama. S ocem i njegovom novom porodicom se ne razume najbolje i to je jedan od razloga zašto pribegava autodestruktivnim obrascima ponašanja kao što su napijanje i drogiranje.

U virtuelnom svetu, Maruša upozaje i počinje da se dopisuje s Aljom (Klara Kuk) koja živi u Nemačkoj, negde na severu i na obali. Njih dve se zbližavaju preko sličnog načina života i obrazaca ponašanja, pa Maruša rešava da, pre nego što se vrati u Berlin, svoju novu prijateljicu poseti uživo. Međutim, za razliku od Maruše koja je brutalno iskrena do nivoa uvredljivosti, čini se da je Alja malo „frizirala“ svoju internetsku personu. Je li prijateljstvo u takvim uslovima života moguće?

Urša Menart je, po sopstvenom priznaju, inspiraciju vukla iz dva izvora. Prvi su bile anegdote, najčešće iz Amerike, o putešestvijama najčešće usamljenih devojaka na drugi kraj zemlje da upoznaju svoje virtuelne prijateljice. Drugi, pak, korona i nametnuta izolacija koja je ljude još dodatno preselila u virtuelni svet.

Rezultat je slojevit film koji je krcat važnim pitanjima s kojima se suočavaju ljudi u savremenom svetu – izolacija, mogućnost prijateljstva, odnos prema sebi i drugima, laži, istini i projektovanoj slici – zapakovan u kamernu dramu i nekakav „roud muvi“ koji tapka u mestu. S time u vezi, valja posebno pohvaliti izdanja mladih glumica i njihovu sinergiju s autoricom koja u karakterizaciji nije pribegavala prečicama i stereotipima, već ih je navodila da odigraju kompletne i životne osobe. Takođe, pomalo dokumentaristička, adaptivna fotografija Roja van Egmonda odlično kreira osećaj „zimske depresije“, „milenijalske anksioze“ i nesigurnosti. Kao nedostatak se može navesti relativna repetitivnost u prosedeu, ali i ona ima neku svoju dramaturšku funkciju, pa možemo zaključiti da se Urša Menart razvija u filmsku autoricu s vrlo distinktivnim potpisom.

A Film a Week - Electing Ms Santa

 previously published on Cineuropa

In a democracy, especially in a country where its roots are still fragile, voters often have to choose between sincere, well-meaning amateurs without proper knowledge or funding, and master manipulators. This kind of electoral process, or the simulation of it, can result in the triumph of those candidates whose intentions are not necessarily good, but who know best how to operate the system.

With her debut feature-length documentary, Electing Ms Santa, Raisa Răzmeriţă takes us to her country, Moldova, to tell us one such story. The film has already enjoyed solid exposure on the festival circuit, reaping a few awards in the process – such as the Special Jury Prize after its premiere at last year’s Tallinn Black Nights Film Festival, in the Documentary Competition, and the Central Europe Initiative Award in Trieste. It is now competing at the Sarajevo Film Festival, in the Documentary Competition.

Our main protagonist here is an energetic and driven woman named Elena, who lives in a small, clearly underdeveloped Moldovan village and is effectively the heart of the community, organising clean-up actions together with volunteers she brings in, visiting and supporting lonely elderly people, and serving as the local Santa Claus every New Year’s Day to cheer up the children. Her activism is noble and heartfelt, yet she is fully aware that on its own, it could never change the village enough to propel it into the 21st century.

In fact, Elena has loftier ambitions: running for mayor, as she seems to have the proper support system for this kind of endeavour, as well as the drive to overcome whatever obstacles she may face on the road to success. Also, she is clever and wilful enough to learn how politics, electoral campaigns and marketing work, and how to communicate with the electorate. Which is not to say that she won’t have to confront certain challenges, both on the political battlefield – against slier candidates – and at home, where her family does not entirely condone her project and where the situation is not exactly idyllic.

Electing Ms Santa, reportedly filmed over a period of seven years, does not merely follow its main character’s political journey, but it also exposes the flaws of the society surrounding her. The picture it paints is not necessarily pretty, but at least Raisa Răzmeriţă and her team do not fall into the trap of exploiting the misery in which these villagers live for sentimental effect. Indeed, in this area, poverty is rampant, but it also unites the community, and Elena’s energy is often enough to stir her fellow citizens into taking action and doing something for themselves and for the village, besides having the proper dose of magnetic appeal for the viewer to remain interested in her struggles and to root for her.

The strictly observational approach chosen by Răzmeriţă does, however, strongly rely on Ion Gnatiuc’s cinematography, the technical quality of which is rather uneven – the poorly lit night shots serving as the “worst offenders” in this respect. Thankfully, Mircea Olteanu’s editing work makes the whole thing clear and easy to follow, while the soundtrack, consisting of local pop-folk music, nicely complements the scenery. When all is said and done, Electing Ms Santa may not be groundbreaking stuff, either in terms of content or on the technical front, but it does feel unquestionably earnest.

Nobody's Violence / Violence du corps de l'autre

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Možda mi nismo naš posao, ali ono što radimo itekako ostavlja traga na nama. Ponekad fizičkog, a gotovo uvek psihičkog. Nekada su te profesionalne deformacije skoro benigne: filmski kritičar više nije sposoban da gleda filmove kao „normalan“ gledalac. Nekada, posebno kada se radi o pitanjima života i smrti, posledice naših akcija ostaju trajne. Primera radi, lekari u hitnim službama često gledaju kako im pacijenti umiru, a vojnici su često prinuđeni da ubijaju druge ljude čak i kada samo brane svoju zemlju.

Dodajmo sad u raspravu kompleksno pitanje eutanazije. Čak i kada se slažemo da osoba pri čistoj svesti i zdravoj pameti sme da izabere vreme, mesto i način svoje smrti, tu uvek postoji NEKO ko to mora da uradi, legalno ili ilegalno. Osoba koja taj čin izvršava mora da živi s njime. U većinu rasprava ulazimo iz vizure umirućeg i njegovih prava, a retko kada se bavimo obavezama, teretom i posledicama izvršioca.

U svom najnovijem filmu, Nobody‘s Violence, frankofoni kanadski autor Deni Kote radi upravo to, ali u pitanju je daleko zagonetniji, kompleksniji i filozofski dublji film nego što je to, na primer, bio Miele (Valeria Golino, 2013). Zapravo, može se reći da Nobody‘s Violence dotiče samu bit tema života i smrti. Film je premieru imao upravo na filmskom festivalu u Lokarnu, u glavnoj takmičarskoj konkurenciji koja često gosti Kotea.

Mira (Koteova česta saradnica Larisa Korivo) živi usamljeničkim životom u šumi i pruža usluge eutanazije svojim klijentima. Ona je u tome profesionalna, ali nije distancirana, već empatična. Primera radi, nastaviće da se brine o ljubimcima svojih klijenata. Svejedno, ona je svojim poslom vidno uzdrmana, pa je pitanje koliko će još biti u stanju da ga obavlja.

Dva događaja će je još dodatno uzdrmati i ubaciti u vrzino kolo emocija i sumnji. Prvo je poznanstvo i kratka veza s naizgled veselim momkom punim života, Pjerikom (Gzavije Beržeron), kojeg je upoznala na zimskom festivalu negde u nedođiji. Iako je i on pomalo čudan i to ne sakriva, ipak će u njoj pobuditi ideju da je drugačiji život moguć.

Drugi je višednevna zabava u kući njenog šefa Ludoa (Filip Rebo) koji živi hedonističkim životom okružen suprugom, prijateljima i saradnicima. Mira se na toj zabavi drži suzdržano i pokislo, što primećuju i domaćini i drugi gosti koji postaju svesni da će ona možda prouzročiti neki problem na poslu u budućnosti. Oni joj zato dele savete kako se distancirati od posla, a to su poslednje stvari koje ona želi da čuje.

Deni Kote je autor poznat po minimalističkom pristupu kada su u pitanju fabula i dijalozi. Potonje ovde krši, ali samo naizgled: likovi puno međusobno razgovaraju, ali ta razgovori često ne vode nikuda i ne propeliraju radnju, zbog čega Nobody‘s Violence možemo da opišemo kao film stanja, atmosfere i Mirinog unutrašnjeg previranja. U tom pogledu, interpretacija Larise Korivo koja je u (skoro) svakoj sceni filma je izvrsna i jedinstvena u pronalaženju balansa između empatije i distance, ali bez poštapalica glumljene hladnoće ili ekspresivnosti.

Ti neki dualiteti i mešanje u jedinstven amalgam zapravo vrede za ceo film: tema je možda filozofska i može joj se pristupati samo s distance (niko od nas zapravo nema neposrednog iskustva s vlastitom, a većina ni sa tuđom smrću), ali Kote nije ni kliničan, ni teoretičan. Umesto toga, on film puni gotovo opipljivom teksturom za koju su ključne analogna fotografija Vensana Birona i na momente gruba montaža Terensa Šotara. U tu teksturu, pored likova, ulazi i on sam, a poziva i nas da mu se pridružimo na neprijatnom putovanju kroz mračne hodnike ljudskog uma. Rezultat je pomalo zatvoren i nedostupan, ali svakako film koji poziva na razmišljanje i ostavlja utisak.