A Film a Week - Peacemaker / Mirotvorac

 previously published on Cineuropa

There is a consensus, of sorts, on the level of the whole of Croatian society that the Homeland War, or the War of Independence, in the 1990s was inevitable, and the division between the sides was simply black and white: the Serbs were war-mongering aggressors, while the Croats were victims caught off guard by how the situation developed, so their resistance against the aggressor was purely heroic. The war leaders and commanders are still regarded as heroes, while the efforts of those who had tried to defuse the tense situation before it exploded into a full-blown war are swept under the rug. One of those unsung heroes is Josip Reihl-Kir, the protagonist and title character of Ivan Ramljak’s newest documentary, Peacemaker, which has just premiered at ZagrebDox.

Reihl-Kir was the chief of the Osijek Police Department, which covered the area near the Croatian-Serbian border. As the ethnic tensions in the region mounted over the course of one year, from 1990-1991, he was the authority figure that was trusted by both local Croats and Serbs, so he used this fact to avoid the open armed conflict, or at least delay it for as long as possible. However, the “hawks” on both sides misinterpreted his words or publicly attacked him for cowardice. On 1 July 1991, he was assassinated by a Croatian paratrooper, Anton Gudelj, who was convicted for his act, but only much, much later. Peacemaker portrays the last year of Reihl-Kir’s life in an atmosphere that leads to bloody conflict.

Collaborating with journalists Hrvoje Zovko and Drago Hedl in the script department, Ramljak creates a documentary that plays out like the tensest of crime-thrillers, although the events and the people they involved are not exactly unknown in Croatia. Relying on multiple narrators, such as business owner and Croatian Army volunteer Nikola Jaman, former security service operative Zdravko Pejić, local journalist Goran Flauder and, to a minor extent, local politician Gordana Ajduković and Reihl-Kir’s widow Jadranka, Ramljak re-tells the events from 34-35 years ago with clinical factual precision, but also constructs the archetype of a narrative movie, positioning Josip Reihl-Kir as its hero, and political and paramilitary leader Branimir Glavaš as the villain.

Peacemaker is equally stunning on the directing level, since it is quite creative in playing with our expectations and overcoming the objective obstacles in terms of the very material included in the film. It is an archival type of documentary, but the actual archive footage or photo material regarding Josip Reihl-Kir is neither extensive nor varied enough to construct the feature out of that alone. Ramljak fills in the blanks with archival footage on other topics (one of the most stunning sequences provides a prologue and an epilogue to one iconic TV clip where a tank crashes into a small, old car), and with home-video shots that show daily life in the city of Osijek and its surroundings during that period, revealing the increasingly tense atmosphere. Ramljak is clinical in that department as well: the footage and the narration match perfectly and serve the story, but some praise also has to be reserved for the inspired editing by Damir Čučić.

With Peacemaker, Ivan Ramljak once again proves himself to be a contemporary master of documentary cinema. This is a film that requires complete and utter silence in the darkened theatre hall – preferably even without blinking. It is absolutely gripping and is a bona-fide masterpiece.

El Shatt - A Blueprint for Utopia / El Shatt - Nacrt za utopiju

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Jedno je sigurno istina: mi na Balkanu proizvodimo višak istorije, često toliki da se neki od dragocenih detalja iste gube u inflaciji. Primera radi, koliko se sećamo da smo i mi pre nekih 80-ak godine bili izbeglice, baš na mestima odakle nam danas dolaze neki drugi nesrećni ljudi koji se bore za goli život, dakle u Severnoj Africi i na Bliskom Istoku. Pamtimo li možda mesto koje se zove El Šat i koje se nalazi na Sinajskom Poluostrvu u Egiptu, gde su neki naše bake i dedovi, uglavnom iz Dalmacije, sa obale i sa ostrva, ali i iz drugih krajeva Jugoslavije i iz drugih zemalja, proveli dve godine svoga detinjstva?

Priča o El Šatu je svakako lokalno, u Dalmaciji, deo neke kolektivne memorije, dok je drugde, uprkos nekim objavljivanim feljtonima ili televizijskim edukativnim dokumentarcima, uglavnom tek fusnota. Sada pred sobom imamo i dugometražni dokumentarni film na tu temu pod nazivom El Shatt – Nacrt za utopiju čiji je autor Ivan Ramljak, autor inače zapaženih dokumentaraca kao što su kratkometražni Kino Otok, srednjemetražni Dom boraca i dugometražni O jednoj mladosti. Nakon nacionalne premijere na Festivalu Mediteranskog Filma u Splitu u junu ove godine i uspešne bioskopske turneje širom Hrvatske tokom leta i jeseni, dokumentarac je internacionalnu premijeru doživeo na najstarijem specijalizovanom dokumentarnom festivalu u nemačkom gradu Lajpcigu, i to u glavnom takmičarskom programu.

Sama istorijska priča bi išla otprilike ovako: nakon pada Italije, bila je očekivana nemačka ofanziva prema jadranskoj obali, pa je partizanska komanda izdala naređenje za evakuaciju civilnog stanovništva, pre svega žena, dece, staraca i muškaraca koji nisu bili sposobni za borbu prema Visu koji je u to doba bio pod savezničkom kontrolom i gde se nalazio partizanski glavni štab. U jednom trenutku se na ostrvu našlo preko 50.000 ljudi (u poređenju s predratnom populacijom od 10.000), pa je došlo do oskudevanja u hrani, pijaćoj vodi i drugim osnovnim potrepštinama. U dogovoru sa Saveznicima, civili su prvo prebačeni na jug Italije, a potom u Egipat, italijanskim i britanskim brodovima. Tamo, u kampu (odnosno u klasteru od tri jugoslovenska kampa međusobno udaljenih po 10-ak kilometara jedan od drugog), civili su se borili za preživljavanje u teškim klimatskim uslovima, te protiv bolesti, usput pokušavajući da izgrade i održavaju nekakav prosvetni, kulturni, pa čak i verski život, dok su partijski aktivisti i političari u nastajanju “vežbali” svoju utopiju koja će nastupiti jednom kada se rat završi, kada partizani pobede i kada se uspostavi komunistička država Jugoslavija. Od podsetnika na to vreme, ostala su sećanja preživelih, sada možda već distorzirana i izbledela, te neka imena puna revolucionarnog zanosa koja su izbeglice davale tamo rođenoj deci, a koja danas zvuče anahrono, rogobatno i smešno. Istini za volju, nisu svi koji su se našli u izbegličkim kampovima u El Šatu bili Jugosloveni (bilo je tu izbeglica iz raznih drugih evropskih zemalja), niti su svi Jugosloveni tamo podržavali partizane i njihovu Revoluciju, pa se nisu niti svi koji su preživeli vratili u domovinu, ali to bi bila jedna druga, duga i komplikovana priča.

Samog Ramljaka to, međutim, manje zanima, iako to ipak nalazi za shodno da to pomene, makar kao neku vrstu fusnote i time opravda prvi deo naslova. On je, pak, više fokusiran na onaj drugi, na nacrt za utopiju, odnosno na iskren revolucionarni zanos kakvog ga se sećaju njegovi sagovornici, tada deca, a sada stari ljudi. U tom smislu, on im potpuno i bez zadrške veruje, pa ih pušta da dele svoja sećanja kako na ono lepo (recimo na prvo kušanje čokolade u životu), tako i na one manje lepe stvari. Intervjue s njima upotpunjuje arhivskim video-materijalom, retko viđenim i vrlo kvalitetnim, kao i fotografijama iz privatnih arhiva. Vladimir Živković na poziciji dizajnera zvuka čini skoro pa čuda kako bi filmu dodao još jednu dimenziju, Boris Poljak kao direktor fotografije perfektno dosnimava novi materijal, a Jelena Maksimović sve to montira u svom potpisanom meditativnom stilu.

U svemu tome Ramljak čini i dve, reklo bi se, greške, jednu sitniju i jednu krupniju. Opservacijski okvir smešten na memorijalno groblje kojim dominira skulptura Naše Gospe od bola svakako nije bio nužan, ali je efektno izveden, pa ne smeta kao podsetnik da smo zaboravili jedan deo naše istorije. S druge strane, pak, igrane intervencije u kojima glumci obučeni u partizanske uniforme čitaju vesti iz sveta, iako imaju dramaturšku funkciju da podele zbivanje na tri čina, suviše stilski odstupaju od ostatka materijala.

Na kraju, El Shatt – Nacrt za utopiju je izuzetno pošten i zapravo dobar dokumentarac, ali je takođe malo ispod nivoa Ramljakovih recentnih uradaka. Moglo bi se reći da je autor nekako sam kriv za to: postavio je letvicu previsoko, kako drugima, tako i sebi.