South Wind / Južni vetar

kritika pročitana u emisiji Filmoskop na HR3

Razlika u startnim pozicijama hrvatske i srpske kinematografije izvire iz odnosa domaće publike prema domaćem filmu. Hrvatska publika je, opravdano ili ne, podozriva prema svemu što se može smatrati rizičnim, dakle svemu što ne upada u žanrovsku matricu populističke ili regionalno-lokalne komedije, ili filma za djecu i mladež, dok je srbijanska radoznalija i spremna pružiti šansu domaćim filmovima, pa je stoga srpska kinematografija tradicionalno raznovrsnija i otvorenija za različite žanrove, o čemu govore opusi dvaju kinematografija od raspada zajedničke države do danas. Dok su u Hrvatskoj filmovi koji dosežu šesteroznamenkaste brojke gledalaca u kino-dvoranama rijetkost, u Srbiji ih ima pregršt s ciframa koje se bliže polumilionskim ili tu magičnu granicu prelaze, i to od različitih autora i u različitim žanrovima, od Dragojevićevog “trisa” iz 90-ih, komedije Mi nismo anđeli, ratnog filma Lepa sela lepo gore i krimi-drame Rane, preko kostimirane drame Zona Zamfirova i senzacionalnog “trash” filma Stevana Filipovića Šejtanov ratnik koji datiraju iz prvog desetljeća novog milenija, pa do najsvježijeg primjera, filma Južni vjetar Miloša Avramovića. Takve brojke ipak nisu pravilo, a srpski takozvani repertoarski film u posljednje vrijeme ne stoji najbolje, pa se tako uspjeh Avramovićevog filma čini još i većim. Korijene toga nije teško trasirati do 90-ih, i činjenice da je srbijanska kinematografija bila pod manje direktnom, ili pak mekšom i drugačije ustrojenom, državnom kontrolom, pa je mogla poslužiti kao ispušni ventil opozicijskog sentimenta tako što je izbacivala angažirane filmove koji nisu bili didaktični već obojeni izvjesnom žanrovskom matricom. Zato su, izvan festivalskih okvira, filmovi iz Srbije češće prelazili granicu prema ostatku bivše Jugoslavije, pa i prema zapadnoeuropskim i sjevernoameričkim zemljama sa brojnom dijasporom, nego što su se hrvatski filmovi našli na repertoaru srbijanskih kino-dvorana. Južni vjetar je u Hrvatsku stigao već sa statusom mega-hita i nastavio bilježiti, za hrvatske uvjete, sasvim solidne brojke.

Iako se radnja Južnog vjetra odvija u Beogradu danas, nije besmisleno referirati se na 90-te kao što to čini redatelj Miloš Avramović (rođen 1978. godine) u svojim intervjuima, pozivajući se na svoje odrastanje na periferiji Beograda (naselje Mirijevo) u miljeu bujajućeg kriminala, od uličnog do organiziranog, i turbo-folk kulture koja se poput agresivnog kancera širila društvom, što nije prestalo do dana današnjeg, što u istim, što u nekim novom vremenu prilagođenijim oblicima. Zato i ne treba čuditi otvaranje filma, doduše ne u Srbiji, već u susjednoj Bugarskoj, na cesti prema granici, u crnom “Mercedesu” i uz zvuke bugarske obrade hita Lepe Brene. Turbo-folk je, dakle, prešao državne granice, a film će kasnije potvrditi kako je pregazio i one metaforičke (nastanivši se trajno u gradu, ne nužno na periferiji) i stilske (spajajući se s “rap” kulturom u srpsku inačicu “trap” klupske glazbe), pa je na koncu postao i “leitmotiv” instrumentalnog, pseudo-morriconeovskog “soundtracka”. Luksuzni automobil je “zapakiran” kao svadbeni poklon (to što se na svadbi puca iz pištolja, ali i iz automatskog naoružanja, jasno nam daje do znanja da nije riječ o običnoj, već o mafijaškoj proslavi), ali zapravo je “kurirsko” vozilo na međunarodnoj ruti za narkotike i u zgodnom trenutku će postati “mcguffin” koji će pokrenuti sukob različitih interesnih skupina, kriminalnih grupa različitih profila, ali i “organa reda”.

A do tada nam ostaje da se upoznamo sa za zaplet važnim likovima. Naš protagonist kojeg pratimo je Petar Maraš (igra ga Miloš Biković koji je karijeru izgradio na povijesno-sportskim spektaklima Montevideo, bog te video i Bićemo prvaci sveta, da bi je potom internacionalizirao u Rusiji igrajući u tamošnjim štanc-filmovima), profesionalni kradljivac automobila i vozač koji radi za (fiktivni) zvezdarski klan koji predvodi ostarjeli, prekaljeni kriminalac starog kova Car (Dragan Bjelogrlić). Njih dvojicu upoznajemo zajedno, na karting-stazi u koju Maraš upumpava svoju ušeđevinu stečenu krađom po jednostavnom principu: kradu se skupi automobili koji se potom za otkup vraćaju vlasnicima. Doduše, vremena se mijenjaju, pa je Marašu i njegovoj ekipi – vjernom i ne odveć pametnom Baći (Miodrag Radonjić) i kukavnom “tiperu” Janiju (Srđan Todorović) – sve teže po voznom parku razlikovati pravog bogataša od zakreditiranog pozera. Maraš je također i ovisnik o adrenalinu (što vidimo u prvoj atraktivnoj filmskoj vožnji kada ukradeno vozilo mora na rikverc dotjerati do garaže), pa ne uspjeva odoljeti iskušenju kada vidi spomenuti “Mercedes” bugarskih tablica čiji ga je vlasnik nehajno ostavio otključanog. Problem je, međutim, što se u autu skrivala pošiljka droge namijenjena sadistički nastrojenom Golubu (jedna od poslijednjih filmskih uloga pokojnog Nebojše Glogovca) koji u napadu bijesa ubije bugarskog kurira, inače sina tamošnjeg mafijaša. Golub inače “rutu” ne održava sam, već radi s policijom oličenom u liku “prljavog” inspektora Stupara (Miloš Timotijević, hrvatskoj publici znan iz filmova ZG80 i Comic Sans). Beograd ipak nije toliko veliki grad, zna se točno tko “odrađuje” automobile, pa su Marašu i Caru za petama Golub i Stupar, u igri su žive glave, a u mafijaškom poslu je sve trgovina, dok se o časti i lojalnosti uvijek samo govori. Tko će preživjeti i po koju cijenu, vidjeti ćemo nakon 130 minuta filma koji prati nekoliko izuzetno napetih dana kišne beogradske jeseni…

Pred sobom, dakle, imamo klasičan gangsterski film nastao po američkom modelu, oslonjen na poetiku Michaela Manna i Waltera Hilla, ali snimljen s dosta skromnijim budžetom, što Avramović vrlo vješto maskira pametnim promišljanjem, igranjem na spektakl gdje za to ima mjesta. Tako imamo i jurnjave automobilima, ali i pješice, jedan sudar, jedno zaista krvavo ubojstvo, jednu pucnjavu iz automobila u pokretu i, naravno, završni obračun. Avramović se tu mudro oslanja na drmusavu kameru iz ruke i rapidnu montažu jer za koreografirane scene u širim planovima nema dovoljno sredstava, ekipe, pa ni iskustva. Sa druge strane, on vrlo vješto koristi svoje glumce i njihove potencijale, hrani ih citatnim replikama (što po pravilu dobro prolazi kod srpske publike), ali zapravo ne razbija tipove uloga koje oni obično igraju, osim možda u slučaju Glogovca čiji bi lik mogli naći u kakvom skandinavskom trileru, i Timotijevića čija je muževnost ovdje utišana za nijansu i nadopunjena jednom makijavelističkom crtom u karakteru, dok su Bjelogrlić i Todorović takve likove igrali kroz veći dio karijere, a Biković kojem je tip romantičnog heroja nametnut prisiljen je prilagoditi se liku koji mu je napisan.

Ako bi se u jednoj riječi mogao okarakterizirati Južni vjetar, onda se za njega može reći da je promišljen, i to važi na svim nivoima, prije svega u scenariju. Loša strana toga je kalkulacija ne samo citatnosti po cijenu uvjerljivosti, već i oslanjanje na geg-psovke za najširu publiku koja je na to navikla, i na homofobni humor kada to baš i nije neophodno. Opet, scenarij je promišljen u smislu uvođenja galerije veoma životnih likova čak i u drugom planu priče (stari automehaničar, šef sigurnosnih struktura kojeg igra legendarni Aleksandar Berček, agresivni policajac, kriminalci koje ćemo razlikovati i zapamtiti prije nego što poginu, Maraševa djevojka iako ona služi samo kao točka pritiska na njega, njegova familija, posebno otac, pijani ražalovani oficir u tumačenju Bogdana Diklića i mlađi brat koji bi se rado pridružio starijem, ali mu ovaj ne dopušta; obitelj pored toga što se koristi za pritisak na junaka služi i za izgradnju pozadinske priče o njemu, ali i kao socijalni komentar). Ta se promišljenost ogleda i u pojedinim dijalozima, detaljima kao što je izgled kavane u kojoj Golub obitava i tip muzike koji se tamo izvodi, tetovažama koje junaci imaju, žargonu kojim govore, poznavanju materije kada je riječ o automobilima. Avramović i njegov koscenarist Petar Mihajlović također kroz čisto žanrovsku priču provlače i aluzije na najveći investicijski projekt u Srbiji – Beograd na vodi, te potvrđuju tezu da iza organiziranog kriminala zapravo stoji država kojoj je u teoriji posao borba protiv istog.

Čini se pomalo čudnim da je baš Miloš Avramović uspio snimiti ovakav film i njime podići nivo žanrovske filmske scene u Srbiji možda ne na američku razinu, ali barem na srednjeeuropsku. Ne može se reći ni da je mlad autor, ali ni da je naročito iskusan, njegov prethodni dugometražni uradak, diplomski film također u žanrovskom, fantastičnom ključu Krojačeva tajna bio je svojedobno dočekan na nož od kritike i loše je prošao kod publike, ali je za dvanaest godina koliko je od tada prošlo Avramović “ispekao zanat” kao asistent režije i producent na relativno zahtjevnim televizijskim projektima poput Folka i Sjenki nad Balkanom. S tim iskustvima pokazao je zavidno znanje kako da sa skromnim sredstvima napravi uzbudljiv, intrigantan i jezgrovit film kao što je Južni vjetar. U planu je i televizijska serija koja neće biti jednostavno “izvučena” iz filma, već se planira dalja razrada likova i priče, a možda se pojavi i filmski nastavak.

The Bling Ring

2013.

scenario i režija: Sofia Coppola (prema članku iz časopisa Vanity Fair)

uloge: Catie Chang, Israel Broussard, Emma Watson, Claire Julien, Taissa Farmiga, Leslie Mann

Nešto ranije sam napravio prikaz filma Spring Breakers tu na blogu. U pitanju je posebno otrovna i savršeno aktuelna kritika distorziranosti američkog sna danas. The Bling Ring, najnoviji film hollywoodske princeze Sofije Coppole, bi morao biti isto to, ali nekako ne uspeva u tome. Prvi problem se da naslutiti na samom početku: umesto standardnog „based on a true story“ stoji „based on factual events“. Čini se kao puka logička začkoljica, ali nije: pojam „story“ označava priču, nešto sa strukturom, glavom, repom i porukom, „events“ su događaji. The Bling Ring niže događaje sa pseudo-neutralne tačke gledišta.

Znači, imamo jednog gay budućeg stilistu po imenu Mark (Broussard) i on je najviše u fokusu filma. Počinje sa tim da on dolazi u školu za pomalo nevaljalu bogatašku decu i tu upoznaje Rebecu (Chang), devojku sa čudnim hobijem koja „kokošari“ po komšijskim automobilima i kućama, vozika se okolo i skuplja novac i vredne stvari. Njih dvoje su, naravno, opsednuti celebrity kulturom i tako dobijaju ideju da provaljuju u kuće starleta, ne bi li iskusili njihov život, provirili u garderobe i sobe za zabavu, i možda drpili nekakav suvenir. Ubrzo im se priključuju Chloe (Julien), praznoglava plavušica željna uzbuđenja, Sam (Farmiga), hollywoodsko siroče i Nicki (Watson), tipičan produkt new age odgoja i preterane konzumacije tabloidne kulture. Film dalje ide po sistemu: provala, žurka, provala, žurka, provala, žurka, hapšenje, suđenje. Priča je ispričana iz perspektive flashbackova glavnih likova koji daju intervjue što policiji, što novinarima o svom čudnom i devijantnom ponašanju. Film obiluje igrarijama sa stilom, što pomalo guši. Originalna fotografija pokojnog Harrisa Savidesa je interesantna, originalna i smislena. Coppoline intervencije sa slikama sa facebooka i interneta generalno i statičnim scenama intervjua pomalo kvare originalni Savidesov ritam, iako bi u svakom drugom filmu bile savršeno opravdane. Sountrack je nafilan novijim hip-hop i RnB hitovima, što stil filma čini interesantnim.

Coppola nikada nije imala problema da demonstrira stil, svi njeni filmovi su trijumf stila nad supstancom. Nju uglavnom ne zanima naracija, nju zanima stanje duha njenih likova u trenutku rušenja njihovih mehura od sapunice. Ovde pomalo odstupa od toga, trudeći se da se prepusti naizgled čistoj naraciji, i da napravi igrani dokumentarac koji taksativno navodi događaje. Problem sa tim je odsustvo bilo kakvog akcenta, promene u tempu i posledično bilo kakvog autorskog stava. U takvom svetu, likovi filma deluju statično i plastično, nemamo skoro nikakav pogled u njihov unutarnji svet, ne vidimo skoro nikakvu motivaciju za njihove postupke, ne vidimo autorski stav o njima i njihovim akcijama. Naravno, niti vidimo ikakvu promenu njihove psihe, ma kako suptilna ona bila.

Sa takvim likovima, teško je moguće ostvariti dobre uloge. Nadolazeći glumci nisu pokazali ama baš ništa osim poziranja i izgovaranja rečenica, i to sve izgleda ležerno, ali bez ikakvog stava, bez ikakve poruke koju bi nam preneli. Emma Watson pokazuje malo više ličnosti, ali to je i normalno s obzirom na njenu dosadašnju karijeru, ali nema prostora i rediteljske podrške da se pokaže. Drugi problem sa njom je njen britanski akcenat koji izbija ispod površine i koji savršeno paše u atmosferi pitsburške više srednje klase (The Perks of Being a Wallflower), ali nikako ne ide sa californijskim okruženjem. Kad smo već kod The Perks of Being a Wallflower, mislim da je jedan teen film sasvim dovoljan za glumca / glumicu, a da sa više od toga on / ona rizikuje guranje u kalup iz koga nije baš lako izaći. Na stranu što je odrastanje / starenje surovo, rapidno i neminovno, pa Emma rizikuje da više neće moći da dobije pristojnu ulogu i sav njen talenat ode u zaborav u vidu televizijske, video, B ili pretenciozne indie produkcije. Bled utisak o glumačkim ostvarenjima ne popravlja ni Leslie Mann, redovna u komičnim ulogama, ovde u ulozi majke Emme Watson. Njen prikaz tragikomičnog New Age roditelja opsednutog instant-slavom je suviše jednodimenzionalan, predvidljiv i nerazvijen da bi bio zanimljiv na duži rok.

Sve u svemu, The Bling Ring je poprilično smućkaj-pa-prospi đubre od filma i jedna potencijalno zanimljiva priča sa potpuno pogrešnom izvedbom. Ništa bolje nisam ni očekivao od blazirane kćeri (nekada) velikog reditelja Francisa Forda Coppole, od cure koja je uvek bila neka vrsta hollywoodskog plemstva, koja se bavi ljudima u relativno luksuznoj izolaciji od realnog sveta (glumci, religiozni konzervativci, i jedna kraljica), a pritom ne shvata da je njena perspektiva slična perspektivi njenih likova, da ni ona ne zna šta bi radila u realnosti nakon celog života u hollywoodskoj kuli od slonovače. Ona tvrdoglavo insistira na autorstvu, a da pritom nema baš puno realnog pokrića za to.

Ok, đubre je, ali, ironično, isplati ga se pogledati, i to iz razloga voajerstva i cinizma, ako ste tome skloni. Ovo je film koji savršeno izvrgava ruglu sve te celebrity njuške „poznate zbog svoje poznatosti“ (citat Teofila Pančića), pušta nas da vidimo njihove domove, opsesije, njihovo odvratno ničim zasluženo bogatstvo i njihov neukus. Gledalac sa izgrađenim stavom (ili predrasudama) će između redova pročitati i glupost glavnih likova filma. Klinci su jedni od najglupljih i najbezobraznijih kriminalaca ikada. Da li bi se neko pri zdravoj pameti hvalio po facebooku sa plenom od krađe, i to krađe prilično unikatnih predmeta. E, da, dobar je i ako vam treba poneki modni savet, ali to je to.