Titane

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Zlatna palma za Žuliju Dukurno i njen drugi dugometražni film ,,Titane“ iznenadila je mnoge i podigla dosta prašine. Prvo, Kan važi za „muški klub“ u koji žene retko ulaze, a kada tamo zađu, po pravilu služe za dekoraciju.

Drugo, Kan važi za festival koji nije naročito priklonjen žanrovskom filmu, iako je sklon elementima žanra u onome što percipiramo kao klasičan festivalski arthaus film. U tom svetlu, iznenađenje je da se ,,Titane“, takođe prikazan na Sarajevo film festivalu u okviru ,,Kinoscope“ programa, uopšte našao u takmičarskoj kanskoj selekciji, a ne u programu ponoćnih projekcija. Dok glavna nagrada za mladu autorku iz „body horror“ miljea govori o trendu da se granice između „arta“ i žanra sve više mute.

Naša antijunakinja Aleksija (Agat Rusel) baš voli automobile. Doduše, ne na onaj konvencionalan način, nego prema njima oseća seksualnu privlačnost. Razlog tome može biti titanijuska pločica koja joj je posle saobraćajne nesreće, koju je delimično sama skrivila u detinjstvu, ugrađena u glavu kako bi joj kosti lobanje držala na okupu. Zbog toga ne čudi izbor karijere u odrasloj dobi: ona sa koleginicama pleše oko luksuznih automobila u vrlo specifičnom klubu za gospodu i kao takva ima svoje fanove.

Sa ljudima, pak, ima problem s intimnošću do te mere da će svakog koji pokuša od nje da izvuče telesni kontakt, ubiti ili makar pokušati. Sa te strane, možemo reći da ona pati od neke vrste psihopatije koja je čini teško disfunkcionalnom osobom i koja će je nesrećnim spletom okolnosti dovesti u probleme sa zakonom. Drugi izvor problema je njena već spomenuta seksualna privlačnost prema automobilima, posebno prema njenom zlatnom „kadilaku“ sa kojim će i zatrudneti.

Da, dobro ste pročitali. Aleksija nosi „kadilakovo“ dete, oseća bolove tipične za trudnoću koja napreduje brže nego klasične, te pušta ulje na sve otvore umesto uobičajenih telesnih tečnosti. Bežeći od zakona, ona smišlja plan da se preruši u mladića koji se godinama vodi kao nestao (i zato uz puno bolova trakom oblepljuje dojke i trbuh), preda policiji i stupi u kontakt s njegovim ocem.

Otac Vensan (Vensan Lindon) je vatrogasac koji živi u stanu iznad vatrogasnog doma i shrvan je bolom od gubitka sina. Njih dvoje će uprkos Vensanovoj napadnosti i Aleksijinoj / Adrijanovoj defanzivnosti polako izgraditi odnos nalik na onaj između oca i sina. Međutim, termin za porođaj se približava, a Aleksija više ne može da se krije...

Iz opisa je jasno da je ,,Titane“ jedan od najbizarnijih filmova godine, ali i da se dotiče nekih izuzetno važnih tema, poput nasilja, odnosa između rodnih i seksualnih identiteta, muškog i ženskog pogleda na svet, ljudske nesreće i potrebe za ljubavlju, emocionalnom koliko i telesnom. Horor izazvan promenama na telu je i te kako prisutan (možda za nijansu manje i svakako na drugačiji način nego što je to bio slučaj s autorkinim prethodnim filmom ,,Raw“). Tako se u svetu filma ,,Titane“ spajaju svetovi Dejvida Kronenberga i Gaspara Noea kroz jedinstveni filter Žulije Dukurno i Novog-novog (feminističkog) francuskog ekstremnog filma.

,,Titane“ nije samo intrigantan na tematskom planu, nego i na auditivnom (muzika je izvrsna) i na vizuelnom (kombinacija neonske, hladno-buržoaske i estetike odvratnog). Elegancija s kojom Žulija Dukurno režira neke od ranijih scena zapravo je impresivna. Jedini problem s filmom je tročinska struktura, koja između provokativnog uvoda i izuzetno uspelog zaključka, smešta jedan manji pad i zapravo predvidljiv pasaž upoznavanja dvoje ranjenih ljudi. Ali i pored toga, ,,Titane“ je film koji se jednostavno mora gledati, verovatno i više puta.

Driven

kritika objavljena na XXZ

2018.

režija: Nick Hamm

scenario: Colin Bateman

uloge: Jason Sudeikis, Lee Pace, Corey Stoll, Judy Greer, Erin Moriarty, Michael Cudlitz, Isabel Arriaza, Justin Bartha, Jamey Sheridan

"Svaki auto počinje da umire čim izađe iz fabrike. Ovo je budućnost.", rekao je, ako je verovati scenaristi Colinu Batemanu i reditelju Nicku Hammu, čuveni konstruktor automobila, najmlađi direktor General Motorsa i kasnije osumnjičeni švercer kokaina John DeLorean (Pace) predstavljajući projekat DMC-12 svog komšiji i prijatelju Jimu Hoffmanu (Sudeikis), inače karijernom kriminalcu, pilotu koji je prevozio narkotike nikada ne pitajući šta prevozi i doušniku FBI-ja koji je to postao da bi izbegao višedecenijsku robiju kada je jednom uhvaćen sa ilegalnom robom. DMC-12, DeLorean, postao je auto budućnosti zahvaljujući filmu Back to the Future (1985) Roberta Zemeckisa, a ne zahvaljujući svojim konstrukcijskim rešenjima.

Hirurški čelik kao materijal za karoseriju nije zaživeo, nezavisno vešanje je bilo hit jedno vreme u širokoj produkciji, a "gullwing" vrata u obliku ptičijih krila koja se otvaraju nagore su još uvek retkost čak i kod sportskih automobila. Sam DMC-12 nije doživeo uspeh, slabo se prodavao i nije ispunio ciljeve. Razlog tome je bila slaba pouzdanost i performanse usled relativno slabašnog PRV V6 motora francusko-švedskog porekla koji je ugrađen kao kompromisno rešenje usled nedostatka sredstava za razvoj vlastitog agregata ili nabavke komplikovanog Wankel rotora, te prilično visoka cena ovog sportskog automobila. U međuvremenu je postao kultni automobil koji se izlaže po muzejima i salonima, te čuva u privatnim kolekcijama. Kako je prilično redak, cena od 100.000 eura na tržištu danas ne treba da čudi.

John DeLorean je, međutim, još zanimljiviji od svog automobila sa kojima nije uspeo da ostvari svoje zamisli i svoju viziju. On je, recimo, na svoju ruku "izmislio" koncept "muscle car", ugrađujući snažan, veliki motor u relativno kompaktni kupe. GTO je prvo bio samo trim za model Tempest dok nije postao i ostao marka i prva priuštiva "jurilica" namenjena običnim ljudima. Nakon strelovitog uspona u karijeri, John DeLorean se razočarao u Detroit i američku auto-industriju i pokušao da pokrene svoju novu kompaniju. Kada stvari nisu krenule po planu, pribegao je očajničkim merama. Oslobođen je optužbi kao žrtva nameštaljke, ali više nikada nije radio u struci.

Priču o njemu, međutim, gledamo iz Hoffmanove vizure. A njega, čim vidimo, znamo da je u nevolji: zaustavljen je od strane policije prilikom sletanja sa kompletnom familijom, ženom Ellen (Greer) i dvoje dece. Agent Benedict Tisa (Stoll) mu je dao ponudu koju nije mogao odbiti: postaće cinkaroš i pomoći "namestiti" svog poslodavca Morgana Hatricka (Cudlitz).

Hoffman, međutim, skoro pa slučajno upoznaje svog novog komšiju DeLoreana i njih dvojica ubrzo postaju prijatelji toliko da mu Hoffman postaje ne samo čuvar kuće i čistač bazena, već i čovek od poverenja u poslu. Ljigav kakav je, Hoffman ubrzo dobija ideju da "namesti" svog komšiju u finansijskim problemima za hapšenje. U dve linije radnje, od kojih jedna prati njegovo svedočenje u sudnici, a druga dramatizira događaje o kojima svedoči, ovo bi u suštini bio kratak siže filma Driven.

Za početak, naslov i "radi" i ne radi na oba nivoa. Prvo, Driven nije film o vožnji. Drugo značenje reči podrazumeva stremljenje nečemu, a dvojica likova teško da streme ičemu osim preživljavanju u surovim i nesrećnim okolnostima. Otuda izviru i drugi problemi filma koji kao da ima krizu identiteta i što se tiče simpatija za svoje likove i što se tiče odnosa prema pičvajzu u koji su se upleli, što se prenosi i na konfuziju po pitanju žanrovskih odrednica. Ovde imamo elemente biografskog filma, drame i komedije po istinitim događajima i trilera pljačke koji su dosta bolje funkcionisali na primer kod Davida O. Russella u American Hustle, pa čak i kod Scorsesea u namerno karikiranom i grotesknom The Wolf of Wall Street koji se oba kreću u sličnom svetu glamurizovanih prevaranata.

U pojedinim detaljima se, međutim, krije genijalnost ovog filma koja ne uspeva da izađe na površinu i preuzme ga u potpunosti. Recimo njegovi podigrani politički nekorektni komični momenti ("Poslednje što su napravili bio je Titanic", kaže neko referirajući na industrijske potencijale Belfasta), britki komentari koje žene upućuju muškarcima koji ih ne slušaju, dizajn "bezbrižnih" 80-ih sa rozim karminima i tapiranim kosama za žene i začešljanim frizurama za muškarce, kičasti enterijeri i eksterijeri kao sa razglednica se podrazumevaju. Izbor likova kojima fali ili morala ili strateške inteligencije (dosta često oba) otvara razne mogućnosti glumcima da pronađu balans između pozitivnih i negativnih osobina svojih likova.

Inače, simpatične seronje su vrlo zahtevni filmski likovi, a Jason Sudeikis, pre svega komičar koji takve seratore igra celu svoju karijeru je idealan izbor za Jima Hoffmana i nalazi izvrstan balans između šarma i ljigavosti. John DeLorean takođe upada u tu skupinu, a Lee Pace ga igra perfektno, uspevajući pritom da nađe svetlo u njegovoj duši, pa makar kao inženjersku, dečačku iskru u očima kada govori o svom projektu i konstrukciji automobila uopšte. Nasuprot njima stoje dve seljačine na različitim stranama zakona, nadobudni tupavi agent Tisa kojeg Corey Stoll igra s merom i karijerni kriminalac Morgan kojeg Michael Cudlitz odgovarajuće preglumljuje. Na kraju tu su i dve glumice koje od naizgled tipskih likova cinične, ali praznoglave domaćice Ellen i lude gangsterove devojke Katy (Erin Moriarty) uspevaju složiti žive, životne i pre svega upečatljive filmske likove.

Uostalom, neke stvarne priče su čudnije od bilo čega izmišljenog, a sve su po pravilu višeslojne i određene raznim faktorima u pozadini, pa ih zato nije naročito lako koncizno ispričati. Tu ne treba kriviti scenaristu i reditelja jer su pokušali. Možda nisu do kraja uspeli, ali je Driven film koji je svakako dovoljno zabavan i vredan makar jednog relaksiranog gledanja.

South Wind / Južni vetar

kritika pročitana u emisiji Filmoskop na HR3

Razlika u startnim pozicijama hrvatske i srpske kinematografije izvire iz odnosa domaće publike prema domaćem filmu. Hrvatska publika je, opravdano ili ne, podozriva prema svemu što se može smatrati rizičnim, dakle svemu što ne upada u žanrovsku matricu populističke ili regionalno-lokalne komedije, ili filma za djecu i mladež, dok je srbijanska radoznalija i spremna pružiti šansu domaćim filmovima, pa je stoga srpska kinematografija tradicionalno raznovrsnija i otvorenija za različite žanrove, o čemu govore opusi dvaju kinematografija od raspada zajedničke države do danas. Dok su u Hrvatskoj filmovi koji dosežu šesteroznamenkaste brojke gledalaca u kino-dvoranama rijetkost, u Srbiji ih ima pregršt s ciframa koje se bliže polumilionskim ili tu magičnu granicu prelaze, i to od različitih autora i u različitim žanrovima, od Dragojevićevog “trisa” iz 90-ih, komedije Mi nismo anđeli, ratnog filma Lepa sela lepo gore i krimi-drame Rane, preko kostimirane drame Zona Zamfirova i senzacionalnog “trash” filma Stevana Filipovića Šejtanov ratnik koji datiraju iz prvog desetljeća novog milenija, pa do najsvježijeg primjera, filma Južni vjetar Miloša Avramovića. Takve brojke ipak nisu pravilo, a srpski takozvani repertoarski film u posljednje vrijeme ne stoji najbolje, pa se tako uspjeh Avramovićevog filma čini još i većim. Korijene toga nije teško trasirati do 90-ih, i činjenice da je srbijanska kinematografija bila pod manje direktnom, ili pak mekšom i drugačije ustrojenom, državnom kontrolom, pa je mogla poslužiti kao ispušni ventil opozicijskog sentimenta tako što je izbacivala angažirane filmove koji nisu bili didaktični već obojeni izvjesnom žanrovskom matricom. Zato su, izvan festivalskih okvira, filmovi iz Srbije češće prelazili granicu prema ostatku bivše Jugoslavije, pa i prema zapadnoeuropskim i sjevernoameričkim zemljama sa brojnom dijasporom, nego što su se hrvatski filmovi našli na repertoaru srbijanskih kino-dvorana. Južni vjetar je u Hrvatsku stigao već sa statusom mega-hita i nastavio bilježiti, za hrvatske uvjete, sasvim solidne brojke.

Iako se radnja Južnog vjetra odvija u Beogradu danas, nije besmisleno referirati se na 90-te kao što to čini redatelj Miloš Avramović (rođen 1978. godine) u svojim intervjuima, pozivajući se na svoje odrastanje na periferiji Beograda (naselje Mirijevo) u miljeu bujajućeg kriminala, od uličnog do organiziranog, i turbo-folk kulture koja se poput agresivnog kancera širila društvom, što nije prestalo do dana današnjeg, što u istim, što u nekim novom vremenu prilagođenijim oblicima. Zato i ne treba čuditi otvaranje filma, doduše ne u Srbiji, već u susjednoj Bugarskoj, na cesti prema granici, u crnom “Mercedesu” i uz zvuke bugarske obrade hita Lepe Brene. Turbo-folk je, dakle, prešao državne granice, a film će kasnije potvrditi kako je pregazio i one metaforičke (nastanivši se trajno u gradu, ne nužno na periferiji) i stilske (spajajući se s “rap” kulturom u srpsku inačicu “trap” klupske glazbe), pa je na koncu postao i “leitmotiv” instrumentalnog, pseudo-morriconeovskog “soundtracka”. Luksuzni automobil je “zapakiran” kao svadbeni poklon (to što se na svadbi puca iz pištolja, ali i iz automatskog naoružanja, jasno nam daje do znanja da nije riječ o običnoj, već o mafijaškoj proslavi), ali zapravo je “kurirsko” vozilo na međunarodnoj ruti za narkotike i u zgodnom trenutku će postati “mcguffin” koji će pokrenuti sukob različitih interesnih skupina, kriminalnih grupa različitih profila, ali i “organa reda”.

A do tada nam ostaje da se upoznamo sa za zaplet važnim likovima. Naš protagonist kojeg pratimo je Petar Maraš (igra ga Miloš Biković koji je karijeru izgradio na povijesno-sportskim spektaklima Montevideo, bog te video i Bićemo prvaci sveta, da bi je potom internacionalizirao u Rusiji igrajući u tamošnjim štanc-filmovima), profesionalni kradljivac automobila i vozač koji radi za (fiktivni) zvezdarski klan koji predvodi ostarjeli, prekaljeni kriminalac starog kova Car (Dragan Bjelogrlić). Njih dvojicu upoznajemo zajedno, na karting-stazi u koju Maraš upumpava svoju ušeđevinu stečenu krađom po jednostavnom principu: kradu se skupi automobili koji se potom za otkup vraćaju vlasnicima. Doduše, vremena se mijenjaju, pa je Marašu i njegovoj ekipi – vjernom i ne odveć pametnom Baći (Miodrag Radonjić) i kukavnom “tiperu” Janiju (Srđan Todorović) – sve teže po voznom parku razlikovati pravog bogataša od zakreditiranog pozera. Maraš je također i ovisnik o adrenalinu (što vidimo u prvoj atraktivnoj filmskoj vožnji kada ukradeno vozilo mora na rikverc dotjerati do garaže), pa ne uspjeva odoljeti iskušenju kada vidi spomenuti “Mercedes” bugarskih tablica čiji ga je vlasnik nehajno ostavio otključanog. Problem je, međutim, što se u autu skrivala pošiljka droge namijenjena sadistički nastrojenom Golubu (jedna od poslijednjih filmskih uloga pokojnog Nebojše Glogovca) koji u napadu bijesa ubije bugarskog kurira, inače sina tamošnjeg mafijaša. Golub inače “rutu” ne održava sam, već radi s policijom oličenom u liku “prljavog” inspektora Stupara (Miloš Timotijević, hrvatskoj publici znan iz filmova ZG80 i Comic Sans). Beograd ipak nije toliko veliki grad, zna se točno tko “odrađuje” automobile, pa su Marašu i Caru za petama Golub i Stupar, u igri su žive glave, a u mafijaškom poslu je sve trgovina, dok se o časti i lojalnosti uvijek samo govori. Tko će preživjeti i po koju cijenu, vidjeti ćemo nakon 130 minuta filma koji prati nekoliko izuzetno napetih dana kišne beogradske jeseni…

Pred sobom, dakle, imamo klasičan gangsterski film nastao po američkom modelu, oslonjen na poetiku Michaela Manna i Waltera Hilla, ali snimljen s dosta skromnijim budžetom, što Avramović vrlo vješto maskira pametnim promišljanjem, igranjem na spektakl gdje za to ima mjesta. Tako imamo i jurnjave automobilima, ali i pješice, jedan sudar, jedno zaista krvavo ubojstvo, jednu pucnjavu iz automobila u pokretu i, naravno, završni obračun. Avramović se tu mudro oslanja na drmusavu kameru iz ruke i rapidnu montažu jer za koreografirane scene u širim planovima nema dovoljno sredstava, ekipe, pa ni iskustva. Sa druge strane, on vrlo vješto koristi svoje glumce i njihove potencijale, hrani ih citatnim replikama (što po pravilu dobro prolazi kod srpske publike), ali zapravo ne razbija tipove uloga koje oni obično igraju, osim možda u slučaju Glogovca čiji bi lik mogli naći u kakvom skandinavskom trileru, i Timotijevića čija je muževnost ovdje utišana za nijansu i nadopunjena jednom makijavelističkom crtom u karakteru, dok su Bjelogrlić i Todorović takve likove igrali kroz veći dio karijere, a Biković kojem je tip romantičnog heroja nametnut prisiljen je prilagoditi se liku koji mu je napisan.

Ako bi se u jednoj riječi mogao okarakterizirati Južni vjetar, onda se za njega može reći da je promišljen, i to važi na svim nivoima, prije svega u scenariju. Loša strana toga je kalkulacija ne samo citatnosti po cijenu uvjerljivosti, već i oslanjanje na geg-psovke za najširu publiku koja je na to navikla, i na homofobni humor kada to baš i nije neophodno. Opet, scenarij je promišljen u smislu uvođenja galerije veoma životnih likova čak i u drugom planu priče (stari automehaničar, šef sigurnosnih struktura kojeg igra legendarni Aleksandar Berček, agresivni policajac, kriminalci koje ćemo razlikovati i zapamtiti prije nego što poginu, Maraševa djevojka iako ona služi samo kao točka pritiska na njega, njegova familija, posebno otac, pijani ražalovani oficir u tumačenju Bogdana Diklića i mlađi brat koji bi se rado pridružio starijem, ali mu ovaj ne dopušta; obitelj pored toga što se koristi za pritisak na junaka služi i za izgradnju pozadinske priče o njemu, ali i kao socijalni komentar). Ta se promišljenost ogleda i u pojedinim dijalozima, detaljima kao što je izgled kavane u kojoj Golub obitava i tip muzike koji se tamo izvodi, tetovažama koje junaci imaju, žargonu kojim govore, poznavanju materije kada je riječ o automobilima. Avramović i njegov koscenarist Petar Mihajlović također kroz čisto žanrovsku priču provlače i aluzije na najveći investicijski projekt u Srbiji – Beograd na vodi, te potvrđuju tezu da iza organiziranog kriminala zapravo stoji država kojoj je u teoriji posao borba protiv istog.

Čini se pomalo čudnim da je baš Miloš Avramović uspio snimiti ovakav film i njime podići nivo žanrovske filmske scene u Srbiji možda ne na američku razinu, ali barem na srednjeeuropsku. Ne može se reći ni da je mlad autor, ali ni da je naročito iskusan, njegov prethodni dugometražni uradak, diplomski film također u žanrovskom, fantastičnom ključu Krojačeva tajna bio je svojedobno dočekan na nož od kritike i loše je prošao kod publike, ali je za dvanaest godina koliko je od tada prošlo Avramović “ispekao zanat” kao asistent režije i producent na relativno zahtjevnim televizijskim projektima poput Folka i Sjenki nad Balkanom. S tim iskustvima pokazao je zavidno znanje kako da sa skromnim sredstvima napravi uzbudljiv, intrigantan i jezgrovit film kao što je Južni vjetar. U planu je i televizijska serija koja neće biti jednostavno “izvučena” iz filma, već se planira dalja razrada likova i priče, a možda se pojavi i filmski nastavak.