A Film a Week - The Owner / Hozyan

 previously published on Cineuropa

Over the course of the last decade, Yury Bykov has positioned himself as something of a renaissance man in Russian independent cinema. Beyond writing and directing a number of modestly budgeted, genre-infused and socially charged films, he has also often acted, edited and composed the music for them.

His newest effort, The Owner, which had been in production since 2020, finally premiered at last year’s edition of the Geneva International Film Festival. Most recently, it scooped the top prize at Belgrade International Film Festival FEST, marking the helmer’s second time winning the Belgrade Victor award, after the success o The Fool back in 2015.

Once again, Bykov deals with an ordinary man who gets entangled with corruption in the contemporary Russian provinces. This time, our man is Ivan / Vanya Menshov (Artyom Bystrov, star of The Fool), a modest car mechanic living a simple life with his wife (Klavdiya Korshunova) and their two children in a snowy provincial town. Their lives are about to be changed when they witness a horrific car accident, after which Vanya reacts promptly and bravely, saving the man involved from his burning car.

That man, however, is not an ordinary person, but Dmitri / Dima Rodin (Oleg Fomin), the most powerful local FSB (Federal Security Service) agent, and, as it turns out, the master of business, life and death in the region. The two start spending more and more time together, which initially turns out to be rather beneficial for Vanya as he quickly rises in the ranks of the luxury car dealership owner’s affairs. However, both Dima’s power in the greater scheme of things and his gratitude have their limits, and so does Vanya’s tolerance towards Dima’s shady and vengeful character…

Bykov once again creates a lean but powerful political thriller powered by the lived-in performances of his actors, who elevate their archetypal characters to a more life-like plane. The visual style employed to portray the contrasts between crumbling Soviet-era urban locations and the perks of the nouveau-riche lifestyle, with hand-held camerawork that tends to get shaky during the action sequences, is quite suitable. The same goes for Anna Krutiy’s dynamic editing, which makes the film’s two-hour runtime seem much shorter. Even Bykov’s writing has improved from his previous efforts, and his penchant for preaching through the mouths of his characters is kept at a bare minimum.

On the other hand, it seems that Bykov is now more critical of the system as a whole, as The Owner aims higher than corrupt police officers (The Major), local officials (The Fool), or tycoons who privatise the factories (The Factory). Dima’s profession might be a clear hint at whom his character is a stand-in for, while the repeating motif of grassroots ecological protests being dispersed at his order may indicate what Bykov represents.

The Fool / Durak

2014.
scenario i režija: Yuri Bykov
uloge: Artem Bystrov, Aleksandr Korshunov, Olga Samoshina, Darya Moroz, Maksim Pinsker, Natalya Surkova

Yuri Bykov je svakako interesantan autor pre svega zbog svog “one man company” pristupa. U prethodnom filmu Mayor se dohvatio čak 5 “uloga”, pored scenarija i režije, pojavljuje se kao drugopotpisani glumac, montažer i kompozitor. Za potrebe filma Durak je svoj angažman sveo na “samo” 4, nije se hvatao glume. Nekako je jasno i zašto, Durak je dosta produkcijski i narativno kompleksniji od prethodnika, a hvata se donekle slične teme, sizifovske i “levijatanske” borbe poštenog čoveka protiv korumpiranog, rigidnog i nasilnog sistema. Ovde u centru pažnje nemamo policiju, nego politiku koja je spremna da iz sebičnih razloga žrtvuje jednog malog čoveka i još nekoliko stotina malih ljudi.
Naš mali čovek je Dima (Bystrov), pošteni i vredni vodoinstalater i student druge godine građevine koji živi u nagužvanom stanu sa roditeljima (Korshunov, Samoshina), ženom (Moroz) i sinom. Zajedno sa ocem skoro svake večeri tera mlade huligane koji se okupljaju na klupi ispred zgrade, a njihov “provod” se nastavlja najčešće popravljanjem klupe koju su huligani razvalili. I Dima i otac su poštenjačine i večiti gubitnici u svim sistemima: dok su drugi krali makar materijal za kuću, oni su samo odmahivali glavom. Njihove žene ih zbog toga gledaju više sa prezirom nego sa divljenjem, ali ni one nisu tu da bi preuzele inicijativu, tako da su svi oni poprilično zaglavljeni u blatu.

Jedne ne tako obične večeri Dima dobije poziv da odmeni svog nikad treznog šefa i proveri napuklu cev u jednoj zgradi u siromašnom radničkom bloku u jednom neimenovanom ruskom gradu. Naš junak neće shvatiti koliko se zeznuo, posebno kad otkrije razmere kvara. Cev tu nije problem, zapravo zid je napukao i sa spoljne i sa unutrašnje strane, tako da se zgrada može svaki čas srušiti. Ne pretvarajući se da je to nečiji drugi posao, Dima reši da alarmira nadležne. I tu počinju njegovi neviđeni problemi jer nije svestan u šta je dirnuo.
Gradom, naime, vlada korupcionaška hobotnica nominalno predvođena gradonačelnicom (Surkova), ali ona u međuzavisnim odnosima uključuje celu gradsku upravu, nadležne službe, razne inspekcije i gro gradskog preduzimačkog biznisa. Jasno, to je samo prvi nivo, nakon toga sledi gubernija, pa Moskva. Go figure. Ni Dimin izbor vremena nije baš najsrećniji (postoji li uopšte dobro vreme za loše vesti), pošto gradonačelnica slavi svoj 50. rođendan.
Ako ćemo njihovom logikom, stanovnici zgrade u pitanju (čiji su remonti lažirani kako bi se pobrala lova) su uglavnom narkomani, kurve, huligani, pijanci, jednom rečju šljam i ko im jebe mater. Opet, sa druge strane, tu na snagu stupa zakon velikih brojeva: 8 poginulih je neprijatna vest, 800 se već nikako ne može sakriti pod tepih. Iznalaženje interventnog rešenja za njih zahteva naprednu kombinatoriku, a pitanje je koliko ispumpani i propali grad ima manevarskog prostora kada niko nije spreman da se odrekne komfora zaradi ljudskosti.

Nema sumnje, Bykov nam nudi jednu važnu i urgentnu priču koja će se možda zapadnim gledaocima činiti namerno apsurdnom, preteranom i neuverljivom, ali mi navikli na balkanske standarde i burazerizam kao društveno uređenje se tu možemo sjajno pronaći. Bykov je vešt u preplitanju simbola, tako da priča sa klupom nije tek puko otvaranje radnje, kao što to nije ni prva scena sa situacijom nasilja u jednom od stanova u zgradi. Pravu vrednost će te dve scene dobiti u brutalnom krešendu na kraju balade, odnosno filma. Posveta preminulom reditelju Alekseju Balabanovu na odjavnoj špici je čvrsto ukotvljena: borba usamljenog jahača (a Dima je mešavina western junaka i recimo Erin Brokovich u odsustvu boljeg primera) protiv sistema, bilo nomenklature, bilo nepisanih pravila, nema smisla - mase ne žele biti spasene, a zemlja Rusija je svetska prestonica večitog statusa quo. Vlasti, religije i ideologije dolaze i prolaze, ali principi vladanja i života ostaju isti.
Svoju kritiku za Bykovljev prethodni film Mayor završio sam sa nadom da će Bykov otkloniti početničke greške u pisanju, pre svega u domenu konzistentnosti i da neće kliziti u banalnu moralizaciju koja je sama sebi svrha. Čini se da me Bykov nije poslušao. Durak je još ambiciozniji film od prethodnika i svaka mu čast na tome, ali kao reditelj, i, što je važnije, kao scenarista, Bykov nije spreman za detaljan rad na sebi i promenu paradigme. Durak je pametna, mudra, iskrena i potrebna priča koja svakako ostavlja jak utisak, ali izvedba je opet problematična, puna tipskih i, što je najgore, loših rešenja.
Mayor je barem uspeo da istera pola filma bez moralizacije. Problem je nastao u ničim izazvanom pronalaženju moralnog kompasa kod protagoniste. Ovde su moralni kompasi postojani, ali moralizacija je prisutna gotovo od samog početka, a od sredine filma i žurke kod gradonačelnice postaje neizdrživa. Ako nekako i preguramo tu žurku prepunu opštih mesta, pijanstva, kiča, dekadencije, nasuprot siromaštvu koje vlada gradom, sledeća predugačka scena sastanka će nas dotući svojim elokvetnim i sočnim, ali pseudo-pametnim monolozima, dijalozima i pičkaranjima između političara međusobno i svakog od njih ponaosob sa Dimom. Tako preterana, scena čak i u domenu glume ima odjek teatra i to gde mu mesto nije, pa još i na potpuno krivi, prvoloptaški način.

Bykov tu u punoj meri pokazuje jednu nezgodnu osobinu koju tako često viđamo u yu i post-yu kinematografiji: jako voli da govori kroz likove. Donekle je normalno da govori kroz Dimu, on je i protagonista i prisutan u skoro svim scenama i služi kao nekakva moralna vertikala celog filma. Bykov, međutim, baš u toj spornoj sceni govori kroz sve prisutne likove kada se oni obračunavaju jedni sa drugima. Možda je to zgodan postupak za pozicioniranje, ali njegova proizvoljnost i lenjost ostavljaju gorak ukus popovanja. Da je samo ta jedna scena problematična, Durak bi bio bolji film, ali Bykov sa svojim manirom počinje i ranije i tera ga i kasnije, najviše u scenama sa Diminom familijom, gde čas govori kroz Dimu, čas kroz oca, čas kroz majku, čas kroz ženu. Autor tu možda postiže svoj cilj, postavlja se kao autoritet i mudruje sa visine, ali, iako je potpuno u pravu, to nije nešto što naročito cenim na filmu.
Banalnost na stranu, Durak nije loš film, kao što ni Bykov nije slab autor. On svakako iz filma u film demonstrira nemali talenat da pronađe dobru priču, da kroz montažu i režiju održi napetost, samo mu nedostaje suptilnosti na kojoj mora da poradi. Glede soundtracka je to već uspeo, a videćemo hoće li to postići i na drugim nivoima. On je autor sa kojim ćemo se susretati i čiju karijeru i razvoj vredi pratiti.

Mayor / The Major

2013.

scenario i režija: Yuri Bykov

uloge: Denis Shvedov, Yuri Bykov, Irina Nizina, Ilya Isayev

Moram da priznam da nisam baš “na jebi si mater” sa ruskim filmom, novijim ili starijim. Odgledao sam nešto Tarkovskog i većini njegovog rada se divim, nešto Konchalovskog, ali on je amerikaniziran, za Mikhalkova najčešće nisam imao živaca, mada mu je 12 (remake 12 Angry Man) neverovatno zanimljiv, aktuelan i kritičan, sa samo mrvicom popovanja. Od autora nešto mlađe generacije, ispratio sam Balabanova koliko sam uspeo i zaključio da u svakom svom filmu, koje varira po periodu u koji je radnja smeštena i u manjoj meri po žanru, uglavnom ima isti “punchline” da je Rusija uvek bila grozno mesto za život, a da ljudi traže nadu na pogršnim, klišeiziranim mestima. Moje iskustvo govori da za ruske filmove treba imati dobar stomak, čelične živce i otvorene oči, i to poštujem.

E, sad, čemu ovoliki uvod? Da objasnim da nisam neki veliki poznavalac ruske kinematografije i da možda neću izvući svaku postojeću paralelu u filmu koji na ovom mestu recenziram. O Mayoru nije se nije raspisala svetska kritika, bar ne nekoliko američkih i engleskih sajtova koje redovno pratim, ali sam pročitao kritiku svoje koleginice sa FAK-a i zaintrigirao se. Naravno, prvo što sam uradio je nekakav domaći zadatak, prosta provera činjenica. Mayor je prikazan u Cannesu, Torontu i Karlovym Varyma, uz još nekoliko festivala. Autor Yuri Bykov potpisuje scenario i režiju, ali i montažu i muziku, a u pitanju je relativni novajlija na filmu sa samo jednim naslovom pre ovog filma.

Tema i filmski izraz su mi delovali primamljivo, u pitanju je korektni žanrovski film obojen modernim istočnoevropskim realizmom (naturalizmom), ograničen na jedan veoma neobičan, stresni dan u životu policijskog majora, komandira policijske stanice u gradiću blizu Ryazana. Dakle, major Sobolev (Shvedov) dobija urgentni poziv iz bolnice da mu se žena porađa, seda u zverinu od džipa i vozi kao manijak po snežnom putu. Izbegava prvi i drugi sudar, ali onda ugledamo majku i sina sa sankama na pešačkom prelazu, i jasno nam je da će neko imati bliski susret sa dve tone metala. Iz razloga dramaturških, klinac je izvukao najdeblji kraj.

Malo nevezanih činjenica iz fizike: voziti po snegu je nezgodno, nekad čak i opasno, a za jurcanje po snegu je potrebno biti težak moron. Trenje i prijanjanje je potpuno drugačije nego u normalnim uslovima, težak auto i zimske gume donekle pomažu, ali je svejedno kočenje jako rizičan potez, jerbo točkovi vrlo lako proklizaju. Nije da branim nesrećnog majora, kreten je ipak jurcao, ali sasvim je jasno zašto nije legao na kočnicu.

Naravno, majorov prvi instinkt je instinkt za preživljavanjem, pa onesvešćenu majku Irinu (Nizina) zaključava u autu i zove svoje kolege da dođu na uviđaj i vade ga iz govana. Eto nama inspektora Korshunova (Bykov) i policajca Merkulova (Isayev), koji montiraju uviđaj po kome Sobolev ispada nevin, a Irini podvaljuju alkohol i tek onda uzimaju krv za test, kako bi ona ispala pijana i nesposobna da se brine za klinca. Postoji puno razloga zašto ta taktika ne mora da urodi plodom, policajci jesu sila, bog i batina u ruskoj pripizdini, umreženi su sa političkim i finansijskim moćnicima, korumpirani do srži, često su kukavice i skloni zloupotrebi moći, ali ipak ne mogu da računaju na bezrezervnu saradnju ucveljenih roditelja kada jedan od momaka u plavom pregazi njegovo dete.

Pičvajz nastaje ubrzo, dečakov otac se buni, dobija batine, ali se vraća naoružan i uzima dvojicu policajaca za taoce. Izbija obračun, jedan policijski oficir gine, a otac biva de facto streljan po naređenju Korshunova. Međutim, Sobolev iznenada pronalazi moralni kompas i preumljuje se i rešava da zaštiti Irinu po cenu svog života.

Do tog trenutka, Mayor je sjajan film koji pogađa u centar na svakom planu. Sa neverovatno efektnom kamerom iz ruke, sugestivnim crno-belim tonovima u fotografiji koji jasno fiksiraju gledaočev moralni kompas i nekoliko briljantnih minijatura koje imaju manje veze sa samom pričom, a više se bave atmosferom, korupcijom i stanjem stvari u ruskoj pripizdini. Međutim, kada se Sobolev iz vedra neba promeni, film počinje da luta. I dalje je efikasan kao akcija, i održava, makar veštački, neku količinu napetosti, ali potpuno žrtvuje dramu, jer motivacija glavnog lika postaje nejasna. Uostalom, da je hteo da prekine “operaciju” zataškavanja, mogao je to na licu mesta, prizna krivicu za nesreću, izgubi posao, odsedi neko kratko vreme u ćorki i zaposli se kao zaštitar. Situaciju pomalo spasava to da drugim likovima motivacija ostaje ista i sebična, od početka do kraja, pa im je majorovo odstupanje sa ranije zacrtanog kursa veći problem od svega što može napraviti dečakova majka.

Na tehničkom planu, film ostaje solidan. Akcija je malo mutna, zbog kamere iz ruke, ali i dalje vidimo i detalj i preglednu sliku, kad šta treba. Neprekinuta sekvenca od policijske stanice do Irininog stana je impresivna. Muzika prati montažu i scenario i možda je malo preglasna i previše “ofira” sledeći događaj, ali ne smeta pošto je u pitanju post-rock, a ne neka nadrkana elektronika. Konačni utisak je da Mayor spaja intimizam i okrenutost unutrašnjem svetu likova, što srećemo u modernim rumunskim filmovima, i orijentaciju na akciju i žanr, što je novi trend u kinematografijama širom Evrope, u novije doba posebno na istoku.

Gluma je svetla tačka filma, Irina Nizina je odlična kao majka, očajnica koja ipak shvata da nema smisla ići sam i nejak protiv sistema. Ovaj film, kao i brojni filmovi pre njega, da se sistem u Rusiji ne menja, da su metode carizma, staljinizma i putinizma iste i jednako brutalne, a jedino se demagogija menja. Korshunov kao lik je simbol tog nepromenjenog sistema, jednako ga možemo zamisliti u svakom periodu ruske istorije, čak mu ni prezime nije izabrano slučajno i asocira na jednog od brutalnijih likova iz Tihog Dona. Yuri Bykov ga sjajno igra i, što je najvažnije, sa punim razumevanjem problematike. Denisu Shvedovu je posao koliko-toliko olakšan, jer i nakon promene od 180 stepeni koju njegov lik doživljava, nastup ostaje isti, sirov i grubijanski.

Problem sa Mayorom je neujednačenost između prve i druge polovine filma, što je boljka koja se pojavljuje i u srpskim i hrvatskim pokušajima da se napravi žanrovski film. Sve počinje sa pisanjem, odnosno sa potrebom da se priča konačno zapakuje, često bez dovoljno razrade i promišljanja. Takođe, posezanje za induciranjem emocija kod publike umesto da se pusti da stvari idu prirodnim i izazovu (ili ne izazovu) realne emocije tokom je jednako česta pojava. Jednom kada skrene sa trilerskog kursa, Mayor se gubi u neveštoj drami.

I pored toga, Mayor je sasvim solidan film koji treba pogledati. Bykov je relativno nov autor, hvata se raznih poslova u filmskom procesu i nije svugde jednako uspešan. Na njemu se vidi da je perceptivan i efikasan kao reditelj i kao montažer, dok je “jerking” koji radi kao scenarista početnička greška koju će, nadam se, ispraviti sa nekim od sledećih filmova.