A Film a Week - Agape

originally published on Cineuropa

Branko Schmidt’s new film Agape is his third collaborative effort with screenwriter Ivo Balenović and serves as a conclusion to their informal social criticism trilogy, following Metastases (2009), set in a milieu of lowlifes, criminals, drug addicts and alcoholics echoing the recent war and Vegetarian Cannibal (2012), which deals with the interconnected worlds of organized crime, corrupt police and flawed health system. Revolving around the issues of church, paedophilia, God’s love and intolerance amongst the Croatian youth, Agape, which world-premiered at the recent Pula Film Festival, goes even deeper, acting as an exposé of a failed society, church practices and neglected youth and exploring the more philosophical and more universal topics of love, understanding and morality.

The story follows Miran (played by Goran Bogdan, an actor glimpsed in virtually every Croatian film lately), a parish priest in the Zagreb suburbs and a catechism teacher in a local high school. He tries to be role-model to “his children”; he drives a motorbike, plays basketball with them, drinks beer and invites them over for video-game sessions. He pays special attention to Goran (young Serbian actor Denis Murić of No One’s Child fame), a boy from an orphanage; this gets noticed by Goran’s fellow classmates and lands the boy in trouble. But the priest’s problems soon multiply when an angelic-looking, intelligent, but vain new classmate Gabriel (Murić’s buddy from No One’s Child Pavle Čemerikić) appears on the scene and becomes Goran’s rival for Miran’s attention and affection. Besides the unhealthy climate in class, the real problem emerges as Miran slowly but surely loses balance between the highest form of God’s love that he preaches and tries to live according to it, and, for a man of Catholic faith, unpleasant labels that arise from speculations about his interest in boys.

Veteran Croatian filmmaker Branko Schmidt deals with a number of interconnected, thorny topics and manages to unfold and examine them in a lean 77-minute format. This was not an easy task, since he and Balenović (together with Sandra Antolić and Zrinka Katarina Matijević) came up with numerous drafts and versions of the script trying to correctly develop the characters and create the right tensions between them. Schmidt unfolds the story like a true master, taking his time, and lets the characters breathe and atmosphere build up. Filming the characters and the modernist, cube-like architecture of new-built churches with a hand-held camera in cold tones and using almost no background music at all, Schmidt aims for the realistic effect that will only be broken in the emotionally tense last scene with Miran’s beaten-up face in the rear-view mirrors of his motorbike. Keeping in mind the intesitiy of it all, Agape is a film that demands some time to settle in the viewer’s mind.

Another of the film’s strong points is the acting. Almost all of the hard work had already been done once a well thought-out cast had been chosen and other preparations had been made, including vocal coaching for the two young Serbian actors. The only thing Schmidt had to do was to have enough faith in his actors, which he does. Bogdan is capable of plumbing emotional depths, expressed solely through his facial expressions, whilst Murić has a bright future ahead of him, since he is capable of sharing the frame with almost any actor without being intimidated or out-acted. The dynamics between him and Čemerikić work well, and the performance by veteran Croatian actor Ivo Gregurević as a pragmatic bishop is a particularly nice touch.

ZG80

kritika originalno objavljena na Monitoru

2016.

režija: Igor Šeregi

scenario: Ivo Balenović, Robert Cukina

uloge: Rene Bitorajac, Marko Cindrić, Marko Janketić, Matija Kačan, Mijo Jurišić, Filip Detelić, Nikola Rakočević, Miloš Timotijević, Domagoj Mrkonjić, Mario Petreković, Srđan Miletić, Danica Maksimović, Vesna Čipčić, Mladen Andrejević

Priznajem, bio sam skeptičan i to iz više razloga. Prvo, ni film Metastaze ne smatram verodostojnom ekranizacijom romana, premda razumem da je za ondašnje prilike u hrvatskoj kinematografiji bilo neophodno kao dno bunara crni ton knjige okrenuti na nešto lakše i simpatičnije, recimo na tragu Trainspottinga. Drugo, nisam ljubitelj “prequela”, posebno ako se isti zasniva na još dodatnom razvodnjavanju i svođenju na komediju za široke narodne mase ionako nedovoljno mračnog filma. Treće, repertoarska (populistička) komedija nije žanr koji smatram relevantnim i interesantnim, pa mi je najavljeni spoj Hillovih Warriors i Žikine dinastije oplemenjene hollywoodskim toaletnim humorom u startu podigao želudac. I, konačno, akcijsko-komični “period piece” o preganjanju navijača kroz Beograd koncem 80-ih (iliti u smiraj Jugoslavije) je produkcijski i zanatski zahtevna stvar, reditelj Igor Šeregi je debitant u celovečernjem formatu, a i budžeti su takvi kakvi su, uglavnom mizerni.

 Voleo bih reći nakon pogledanog filma da nije bilo razloga za skepsu, ali to bi jednostavno bila laž. ZG80 je film prepun mana i nedostataka, i na onim očekivanim i na manje očekivanim mestima (vrlo plitka karakterizacija likova, “biseri” po pitanju detalja poput tri boda, nedovoljno pozadine vezane za period i katastrofalno nepažljivo uslikan Beograd gde će i neko ko tamo nikad nije nogom kročio prepoznati noviju gradnju od 80-ih), često banalan i okrenut izvlačenju smeha na silu, ali u suštini pratljiv i gledljiv, na momente čak i zabavan i pronicljiv, ma koliko u suštini žonglirao sa poznatim matricama jugoslovenske i anglofone kinematografije.

Dakle, ekipa iz Metastaza, Krpa (za ulogu prestareli Bitorajac), u socijalnim situacijama nesnađeni alkos Kizo koji još nije toliko propao (skoro neprepoznatljivi Cindrić), zagrebački Srbin Dejo (Janketić) i zeleni student Filip pre nego što je otkrio drogu (Kačan) idu sa još nešto Bad Blue Boysa i par Torcidaša u Beograd na gostovanje Crvenoj Zvezdi u nameri da se potuku sa brojčano nadmoćnijim i jednako nabrijanim Delijama i naprave sranje na stadionu i u gradu. Jedan od njih, iz nekog razloga mucavi Žuti (Mrkonjić) će uleteti na teren i razviti Dinamovu zastavu da pokaže ko je frajer, što Delije dovodi do besa, a Žutog, zajedno sa jednim od Delija (Rakočević) do milicijske marice gde su jedan za drugog zavezani jednim parom lisica.

 Nakon utakmica autobus sa gostujućim navijačima biva napadnut, policija ne uspeva intervenirati, pa se Dinamovi navijači koji su se raštrkali i postali laka lovina moraju snalaziti, bežati i dovijati po gradu kako bi dospeli do železničke stanice izbegavajući navijačke skupine po gradu, kako Delije, tako i Partizanove Grobare. Krpa i društvo će se tako skrivati u kupleraju, crkvi, po gradu, Dejo će deo društva odvesti kod svoje rodbine, a Žuti i njegov drugar po lisicama prvo moraju da se oslobode nepoverenja jedan prema drugome, da bi se oslobodili lisica i rastali se kao prijatelji. Kao na pokretnoj traci se smenjuju štosevi različitog kvaliteta, seksualne, toalente i vulgarne prirode (sa sve prdenjem i kenjanjem), te nekoliko izbruha nasilne akcije.

Naši likovi će putem sresti klasične arhetipe nepradviđenih situacija: taksistu kojeg “tera maler”, gospođu u godinama prestrašenu navijačkim nasiljem, ekipu iz kraja spremnu na cinične komentare, ali i na pomoć, devojku koja želi karijeru manekenke i narodne pevačice, te njenog oca zastavnika JNA koji zna kako bi se obračunao sa nelojalnim nacionalističkim elementima. Iz opšteg haosa i sentimenta je jasno da Jugoslavija verovatno neće još dugo, da su nacionalističke strasti puštene u narod sa najvišeg mesta, da je kombinacija stege i mitomanije postala farsična, ali da “vožnja” i nije bila toliko loša dok je trajala. Film je ovo o jednom drugom vremenu kada se vodilo računa ko na koga udara (oličeno u poslednjoj tuči 1 na 1 između Krpe i vođe Delija kojeg igra raspoloženi Timotijević), ko koga i kako zeza, i u kome je važnije bilo ispasti frajer nego zaista mrzeti nekoga.

 Za očekivati je bilo da na terenu “srpskog” populističkog humora srpski glumci nadigraju hrvatske, čemu svedoči minijatura Mladena Andrejevića kao oficira pod stresom koji vozi Ladu, šeta u potkošulji, sluša narodnjake i psuje crkvu. Srpski deo glumačke ekipe je, međutim, uspeo i da izvuče nešto više “mesa” iz svojih likova, naročito dvojica glumaca u usponu u ulogama Delija. Nikola Rakočević (Šišanje) se tu dosta izvlači na ležerno brbljanje i šarm barabe, dok Miloš Timotijević (Valžnost) savršeno kanalizira agresiju kroz svoju već potpisnu muževnost. Isto tako, Dejo u interpretaciji Marka Janketića deluje ubedljivo najprofiliranije od cele zagrebačke ekipe.

Problem je, dakle, u tanko napisanim likovima Bad Blue Boysa i Torcidaša. Čak su i likovi o kojima se danas pričaju legende, Buba (Detelić) i Ićo (Jurišić) dati jednodimenzionalno: Buba kao pijanac koji na najluđe i najmanje očekivane načine dobija batine, a Ićo kao klasični dalmatinski narkoman. Okej, imamo Krpu koji je... Krpa, odnosno tipičan Bitorajčev lik štemera iz kvarta kojeg on reciklira od Bitangi i princeza do reklama za “žuju”. Ima tu nešto šarma, lakoće i vulgarne igrivosti, ali to smo već videli. Kizo je ostao samo skica, a Filip, iako i narator (potpuno nepotrebno prepisivanje klišea) praktično nema ulogu osim što popunjava brojčano stanje i pokazuje da je nešto obrazovaniji od ostatka gomile. Ostatak Boysa su bezlični i efektni su jedino u gomili. Iskreno, plašio sam se mitomanije i glorifikacije navijača kao nekakve društvene avangarde, a dogodilo se suprotno - navijači su svedeni na pijane i agresivne barabe kojima je svaka druga reč psovka.

 Jednostavan koncept priče preuzet od Hilla i začinjen sa elementima drugih filmova radi pola posla i Šeregi se kao debitant solidno snalazi u vođenju priče na po nekoliko koloseka, kao i u rešavanju pojedinih situacija. Recimo, masovnu tuču snima u “shaky cam” varijanti čime sakriva svoje neiskustvo i budžetska ograničenja i pride je montira paralelno sa scenom u kojoj turbo-folk zvezda u nastajanju verno imitira Vesnu Zmijanac (takođe pametno “iskopano”) sa video-kasete. Međutim, ono što Šeregiju fali je oko za detalj i poznavanje perioda i to ne završava samo na pogrešnim zgradama i blokovima u totalima i pogrešnim automobilima u pozadini. Naprosto, duh 80-ih u Zagrebu i Beogradu je uhvaćen pogrešno, a nekoliko nalepljenih detalja poput primerka Starta, plakata za EKV i kioska s hrenovkama ne mogu popraviti situaciju glede kompletnog ugođaja. Pa ipak, na kraju smo još i dobro prošli uzevši u obzir da jedan od scenarista ne zna ništa o navijačima, drugi o pisanju zna vrlo malo, tek toliko da ubaci nekoliko anegdota (osim zagrebačkih, aludira se i na beogradske: Manceov grob, Žareta i Parangala), a reditelj je premlad da bi držao u glavi sve detalje perioda.  

Ljudožder vegetarijanac

godina: 2012.

scenario: Dr Ivo Balenović, Branko Schmidt

režija: Branko Schmidt

uloge: Rene Bitorajac, Leon Lučev, Nataša Janjić, Emir Hadžihafizbegović, Zrinka Cvitešić

Dr Ivo Balenović je književnoj publici poznat po pseudonimu Alen Bović, autor je romana Metastaze i Ljudožder vegetarijanac koje je ekranizovao Branko Schmidt. Njegov „dnevni posao“ je posao psihijatra i bavi se najnesrećnijim ljudima u hrvatskom društvu, gde je nesreće i previše. Njegovi romani su inspirisani anegdotama iz bolnice.

Metastaze mi se nisu svidele kao film, prosto mi se učinilo da je film kastrirana, zajebantska, skoro pa happy-go-lucky verzija romana, mnogo mračnijeg i brutalnijeg. Ipak, kao film je funkcionisao kako – tako, više u kontekstu transplanta nekog Trainspottinga ili sličnog zabavnog filma sa socijalnim nabojem u hrvatsku, post-ratnu i post-traumatsku sredinu. Sa „Ljudožderom“ nisam ponovio istu grešku: nisam gledao film posle čitanja knjige. Ivo Bolenović piše specifičnim stilom, sadržaj njegovih romana je škakljiv i verna ekranizacija u državi sa skoro nepostojećom privatnom filmskom produkcijom je nemoguća, posebno ako monopolistička država ima sklonosti ka kolektivnoj paranoji i korišćenju kinematografije u svrhu ekonomske i ine propagande, a posebno „popravljanja imidža zemlje u svetu“. Sa uspostavljanjem filmskog centra u hrvatskoj kao najvišeg produkcijskog tela i sa davanjem istog u ruke filmskih profesionalaca, stvari idu na bolje, državna paska i stega popušta, ali promene se ne mogu desiti preko noći.

Ljudožder vegetarijanac je svakako veliki korak napred. Film je aktuelan, angažiran, inteligentan i hrabar. Pritom se ne pribegava formulama, ne pominje se rat ni kao izgovor/opravdanje, ni kao okvir preko koga se tumači raspad sistema vrednosti. Hrvatska koju ovaj film oslikava je tranziciona, korumpirana do srži i kriminalizovana. Za razliku od Metastaza, koje se bave marginalcima, Ljudožder vegetarijanac se bavi naoko uspešnim, respektabilnim glavnim likom.

On je Danko Babić (Bitorajac, sa sve plavom perikom), ginekolog kome se smeši napredovanje na poslu. Vegetarijanac je, ima šminkerski stan, ima novi auto, rekreira se redovno i izgleda na prvi pogled kao pošten, ugledan građanin jedne tranzicione države. E, sad, kakva država, takvi i njeni građani: ginekolog je korumpiran do srži, samoljubiv, beskrupulozan u podmetanjima i smeštanjima, navalentan prema mlađim koleginicama. Naravno, i pohlepan za novcem i uspehom, pa se sa svojim prijateljem policajcem Ilijom (Lučev) upušta u poslovnu saradnju sa gangsterom opšte prakse Jedinkom (Hadžihafizbegović). Dankov posao su neprijavljeni i neetički abortusi koje on izvodi nad prostitutkama iz Jedinkove javne kuće. Prepreke koje su mu na putu Danko jednostavno savladava, podmeće svoju odgovornost drugima, falsifikuje nalaze, preti i podmićuje... Ipak, iako nije ni blizu realne opasnosti da završi u zatvoru, a „pokriven“ je i na poslu, kao da počinje da mu smeta ogavnost sopstvenog karaktera i života u koji se upleo...

Ljudožder vegetarijanac nije film bez mane, pre svega u realizaciji. Iako je glavni lik u konfliktu sa svima okolo, ti konflikti su relativno sitni i nastaju i rešavaju se na pokretnoj traci. Unutrašnjem konfliktu se ne nazire nikakvo rešenje. Neke šokantne scene imaju smisla u filmu (borba pasa na početku je smislena u kontekstu duštvene kritike i kritike barapskog periferijskog mentaliteta), druge nemaju nikakvu funkciju osim samog šoka (grozne scene abortusa su mogle biti manje otvorene, osim ako je u pitanju dogmatski katolički pro-life stav). Plitkost i jednodimenzionalnost likova ima smisla u velikoj slici, pošto oni funkcionišu kao prototipovi, slika i prilika društva. Policajac je alava sirovina, doktor pasivno-agresivni ljigavac, njegove kolege se više brinu za sopstvene beneficije i unutrašnju hijerarhiju, a manje za pacijente, kriminalac ima nastup dobroćudne seljačine koja rezonira da svaka roba ima svog kupca, retki pošteni i etični likovi su zapravo naduti i prepotentni. Ako se navodno pristojni ljudi na pristojnim položajima ponašaju tako neetično, na momente su čak i nesposobni ili ih nije ni najmanje briga, kako bi se ponašali tek oni sa manje sreće?

Najveće iznenađenje filma je Bitorajac u za sebe netipičnoj ulozi. On se proslavio kao baraba ili ganster, igrajući otvoreno agresivne i glasne likove. Ovde je pasivno-agresivan, ljigav i samoljubiv, lukav i proračunat. On je bio rizičan izbor, ali isplatio se. Schmidt je ionako uvek bio reditelj okrenut ka glumcima, i uspevao je da iz njih izvuče ono što je smatrao za potrebno. Njegova poslednja tri filma su na visokom glumačkom nivou. Lučev je standardno dobar kao sirovi policajac, Nataša Janjić je slabije iskorištena kao medicinska sestra, ali uloga ja premala za glumicu njenog kalibra. Slično važi i za Zrinku Cvitešić. Robert Ugrina unosi malo boje u inače nebitni lik nesposobnog doktora.

Ono što filmu nedostaje je konkretna nit radnje i akcenti. Tempo varira bez razloga, ali dobro. Schmidt nikada nije važio za veštog zanatliju, a hrvatska kinematografija je minijaturna, obrazovni sistem zastareo i irelevantan, budžeti mizerni, pa šlamperaj nije nikakvo čudo. Sa druge strane, hrvatske filmove koji su angažovani, kritični do društva, a opet bez patetike i teatralnosti treba podržati, naročito kada komuniciraju važnu poruku. Da je sistem zatajio u kontroli naših najgorih osobina.