Nope

 kritika objavljena na XXZ

2022.

scenario i režija: Jordan Peele

uloge: Daniel Kaluuya, Keke Palmer, Brandon Perea, Michael Wincott, Steven Yeun

 

„Elevated” horor u kojem se mešaju žanrovske, artističke, psihološke i društveno-političke ambicije postao je svojevrsni standard u savremenoj kinematografiji (pre svega američkoj), a Jordan Peele, nekadašnji televizijski komičar i satiričar, njegov možda i najprominentniji autor. Peele je s rediteljskim prvencem Get Out! (2017) napravio priličnu senzaciju i na kino-blagajnama i u sezoni nagrada, osvojivši pritom Oscara za najbolji originalni scenario, uz nominacije za režiju i najbolji film. Reč je tu bila o miksu satire, socijalne drame i horora na temu rasnih odnosa u Americi, a pristup žanru je bio unekoliko postmoderan, s obiljem referenci na klasike. Usledio je još ambiciozniji Us (2019), u kojem su u fokusu klasni odnosi, a horor je spojen sa neprijatnim „home invasion” trilerom, misterijom i spekulativnom fikcijom, uz reference na horor i scince fiction klasike kao što su Close Encounters of the Third Kind i Invasion of the Body Snatchers. Plasman filma kod publike i kritike je bio više nego dobar, ali su uspesi u sezoni nagrada izostali, verovatno zbog ne baš najsrećnijeg tajminga distribucije u rano proleće.

Bilo kako bilo, pred nama je treći uradak čiju režiju potpisuje Peele i nemoguće je ne primetiti neke od trendova u njegovoj karijeri, poetici, pa i autorskoj politici koji se nastavljaju. Budžet se podigao, sa njime i umetničke ambicije, a na planu teme i sadržaja imamo više motiva koji su više filozofski i vanvremenski, nego što su (dnevno)politički. Za sada je film finansijski opravdao „svrhu svog postojanja” dupliravši uloženi budžet, dok su kritike možda i najmanje unisone do sada, ali svejedno sa nagnućem ka pozitivnima.

Peele svoj film otvara citatom iz Biblije (Nahum, 3:6) o bacanju prljavštine i činjenju prizora od nekoga, što daje naslutiti da će se autor dalje baviti društvom spektakla i eksploatacije. Na taj mlin vodu tera i uvodna scena sa televizijskog seta negde iz 90-ih u kojem mužjak šimpanze uznemiren pucanjem balona divlja i rastura, smirivši se jedino kada ugleda prestrašenog dečaka-glumca. Jasno nam je da je uvodni citat poenta koju će Peele podvući još nekoliko puta tokom filma, a scena funkcioniše kao nekakva „čehovljevska puška” ili „teaser” kojem ćemo se takođe kasnije vraćati.

Fokus se odatle seli u vreme sadašnje, i živote brata i sestre O.J.-a (Kaluuya) i Em (Palmer) Haywood, dresere životinja (pre svega konja) i naslednike uhodanog biznisa svoga oca Otisa, koji je iznenada poginuo tako što ga je iznenada pogodio novčić koji je pao s velike visine, a pre toga je poslovao s Hollywoodom i televizijom baveći se konjima i drugim životinjama na setovima. Otis je imao i dobru priču kako je njegov predak bio prvi čovek na pokretnoj slici, onaj čuveni jahač s dela Plate 626 Eadwearda Muybridgea, čime se poentira o tome kako su crnci na filmu sistematski brisani iz filmske istorije, a tu priču je preuzela i Em, koja ima više talenta za spektakl od svog striktno profesionalnog brata. U Hollywoodu je, naravno, prezentacija važnija od suštine, glumci su hijerarhijski više postavljeni od stručnog osoblja, pa ne čudi da O.J.-u posao loše ide.

Stoga on delove svog ranča i svoje konje polako prodaje (bivšem) glumcu Rickyju „Jupeu” Parku (Steven Yeun), istom onom klincu koji je preživeo majmunsko divljanje iz prve scene, sada odraslom. Njegova ideja je da tu otvori turističku atrakciju, zabavni park na temu Hollywoodskih westerna. Oko Rickyjevog, kao i oko ranča Haywoodovih, međutim, počinju da se dešavaju čudne stvari: nestaje struje čak i u baterijskim uređajima, nestaju i životinje i objekti, a objekti i ostaci životinja se kasnije vraćaju u formi „oluja đubreta” s neba.

Jednom kada Ricky, njegova žena, konji i svi posetioci ranča bivaju usisani, Haywoodovi kupuju kamere da otkriju šta se dešava. Prodavac i instalater opreme iz radnje, Angel (Perea), ima teoriju kako iza svega stoje vanzemaljci čiji se NLO skriva iza jednog nepomičnog oblaka. O.J, međutim, ima nadograđenu teoriju kako nije u pitanju brod, već živi organizam koji se ponaša poput teritorijalne divlje životinje koju je lako razdražiti, a nemoguće pripitomiti. Zbog toga angažuje hollywoodskog snimatelja Antlersa Holsta (Wincott) da mu pomogne...

Peele, dakle, pokušava da više nepovezanih, ponekad čak udaljenih tema, poveže svojom pričom u jedan narativ. On je to radio i ranije, a sa Nope je novina ta da su teme nekako međusobno udaljenije, filozofskije u slobodnoj formi, pa i univerzalnije, pa se autor više poziva na žanrovski okvir nego li na svoj misaoni tok. Novina je i struktura podele na poglavlja kojom se imitira roman, što je takođe jedan od načina povezivanja tema i propeliranje priče. Međutim, ni to izgleda nije dovoljno, imajući u vidu širok izbor tema i brojnost tačaka ulaza, pa se ekspozicija filma razvlači na preko pola filma, što otvara probleme i sa tempom i sa ritmom, pa kulminacija, jednom kad do nje napokon i dođe, ostaje nekako ispod očekivanja.

Nešto iskupljenja je, međutim, moguće dobiti na čisto izvedbenom nivou, delom i zbog pouzdane glume nevelike, ali zato pažljivo odabrane glumačke postave. U tom smislu, Peeleov scenario se pokazao kao funkcionalan u polaganom razvijanju likova, čime se glumcima prilično olakšava posao. Takođe, novina analogne fotografije na 65mm koju potpisuje Hoyte Van Hoytema (radio na filmovima Christophera Nolana) je svakako dobrodošla, posebno u kombinaciji sa širokim formatom slike i „western” pejzažima. Ali čini se da Peele svejedno pokazuje manje inspiracije za režiju, budući da „set piece” scene i sekvence nužne za horor, scince fiction, pa i triler, čak i kad ih ima, nisu na nivou onoga što je Peele demonstrirao svojim ranijim filmovima.

Bilo kako bilo, Nope deluje kao korak unazad za autora čiji je rukopis bio zanimljiv ma koliko mu filmovi bili nesavršeni (možda upravo i zbog toga), zapravo kao nešto složeno pomalo na silu, kao kada autor želi nešto poručiti, a ni sam nije siguran šta tačno. Opet, i takav je dovoljno intrigantan i otvoren za tumačenja i učitavanja, te podatan za analizu u smislu toga koliko vlastita intuicija koju Peele sluša može da ga prevari. Možda se u svemu tome ipak krije jedna lekcija o tome da je ponekad manje – više.

Us

kritika pročitana u emisiji Filmoskop na HR3

Ako je i Bježi!, redateljski prvijenac uglavnom televizijskog glumca-komičara i povremenog scenarista Jordana Peelea, ostavljao sumnju da je autor u vode horora uplovio kao turist i jednokratni izletnik, sa svojim novim uratkom Mi tu je sumnju u potpunosti otjerao. Istini za volju, Bježi! se je prvo dokazao kao repertoarska senzacija sa zaradom pedeset puta većom od uloženih sredstava, pa je tek onda prepoznat i u sezoni nagrada (Peele je dobio Oscara za najbolji originalni scenarij), a listom pozitivne kritike su često bile iznuđene politički korektnom kulturom koja vlada u američkim medijima, kako to obično biva sa hrabrim, inovativnim filmovima koji se dotiču važne teme. Želim reći, nedostaci poput nesposobnosti da se zaokruži autorska vizija bili su zanemarivani radi izuzetno uspjelih detalja, svježeg filmskog rukopisa u miješanju žanrova horora i satirične komedije bez odlaska u trivijalizaciju, i općeg dojma da autor pokušava artikulirati strah manjinske crne Amerike od većinske bijele u eri Donalda Trumpa.

Nešto od tih nedostataka Peele prenosi i na svoj drugi film, Mi, snimljen sa sada već pristojnim, ako ne i impozantnim budžetom od 20 milijuna dolara. Film je već predestiniran za status kino-hita i potencijalnog osvajača brojnih nagrada, te će mu nedostaci biti oprošteni što opet zbog važnosti teme, što zbog još većih ambicija kada je narativ u pitanju, što zbog dokazane vještine u baratanju žanrovskim izražajnim sredstvima. Peele ne kopira i ne plagira velike autore koji su na njegovu poetiku utjecali (a tu se svakako može naći nešto od Kubricka, preko De Palme i Spielberga, do Hitchcocka i Kaufmana, Carpentera i Cravena), odnosno to ne čini bezočno, već dijelove sa razumevanjem inkorporira u svoj glasoviti, atmosferični, ritmički i tehnički perfektni kolaž, čime pokazuje da je riječ o svjesnom autoru izuzetno snažnog i prepoznatljivog glasa.S time u vezi, glumačka postava je perfektno odabrana. Lupita Nyong'o je polučila dosta snažniju, slojevitiju rolu od one za koju je dobila Oscara (i to dvostruku, kao i većina glumačke postave), Winston Duke demonstrira izvrstan "nos" za komediju i tempiranje replika, Elizabeth Moss i Tim Heidecker im savršeno komplementiraju, dok djeca-glumci Shahadi Wright Joseph, Evan Alex i Madison Curry vjerojatno mogu računati na stabilnu glumačku karijeru u budućnosti. Sjajno je pogođena i ekipa suradnika: muzika Michaela Abelsa koji je sa Peeleom surađivao već na Bježi! još je efektnija i pamtljivija nego li prošli put, na montažu Nicholasa Monsoura se ne mogu uputit zamjerke, a fotografija Mikea Gioulakisa (snimio noviji žanrovski klasik, Mitchellov It Follows, Shyamalanove nove filmove Split i Glass, te još jedan, novi Mitchellow, Under the Silver Lake) očekivano je perfektna i svakako dovoljno atraktivna da ispuni Peeleovu viziju i gledaoca prikuje za ekran.

Što se radnje tiče, prvih nekoliko scena će do pred kraj djelovati nepovezano, da bi tek tada dobile na značenju. Peele otvara film tekstualnim karticama o navodno napuštenim podzemnim strukturama u Americi, bivšim linijama podzemne željeznice, iskorištenim rudarskim oknima, ali i onima za koje se ne zna kojoj su svrsi služili. Nakon toga u kadru sporog približavanja možemo vidjeti reklamu za humanitarnu akciju "Hands Across America" iz 1986. godine koja je bila usmjerena protiv siromaštva i gladi, a sugerirano je da se radnja filma u tom vremenu i odvija. U prologu upoznajemo malu Adelaide (Curry) u posjeti zabavnom parku u pratnji svojih roditelja koji su fokusirani na pasivno-agresivno međusobno svađanje. Ona će odlutati do ne baš popularne kuće straha s labirintom ogledala i tamo će vidjeti nešto strašno - samu sebe, ali ne svoj odraz, što će je traumatizirati i kasnije u životu. Nakon uvodne špice koja se odvija uz sporo udaljavanje od kaveza sa zecom do šireg plana nekakvog laboratorija, vidimo Adelaide, sada odraslu (Nyong'o), udanu za Gabea (Duke) i s dvoje djece (Wright Joseph, Alex) u vožnji prema kući za odmor, odnosno njenoj rodnoj kući u mjestu Santa Cruz u Californiji. Ona je potištena, što se dijelom može objasniti činjenicom da je nedavno pokopala majku, a dijelom i njenim strahovima koje vezuje za to geografsko podneblje; njezina kći-tinejdžerica Zora se ne odvaja od mobitela, mlađi sin Jason vjerojatno pati od nekakvog blažeg oblika autizma, te na glavi često nosi masku vukodlaka, ali je makar Gabe raspoložen za odmor i zabavu - u tu svrhu je čak impulzivno kupio i gliser. Uostalom, i njihovi prijatelji Kitty (Moss) i Josh (Heidecker) su tu sa svojim kćerima blizankinjama nešto starijeg uzrasta, pa osim pasivno-agresivnog prepiranja, zadirkivanja tko je bogatiji, tko ima bolju kuću, auto ili jahtu, što može poći po zlu? Međutim, jedne noći, upravo kada nestane struje, Adelaide i Gabe imaju što vidjeti pred kućom: obitelj jezivo nalik na njih koja se, međutim, ponaša više zvjerski nego ljudski, svi su obučeni u jednodijelna crvena odjela (kao zatvorenici ili kozmonauti recimo), s njima ne komuniciraju, mašu krojačkim škarama i ne žele im dobro. Adelaide, Gabe i djeca moraju bježati i boriti se za život, ali mnogo je intrigantnije tko su klonovi i zašto su tamo, što pored žanrovske, horor/triler-dimenzije, filmu daje i nekoliko novih na osnovu teorija tko bi posjetioci mogli biti, odnosno što bi mogli simbolizirati. Peele pred kraj radi dvostruku grešku pokušavajući na silu objasniti tko su, odnosno što su klonovi i koje su im namjere, pritom nudeći lakonsko, generičko i nedokuhano objašnjenje kako istim bi čvorom uvezao sve narativne niti, "čehovljevske puške" i signale posijane kroz film, te izveo šokantan, "shyamalanovski" obrat na kraju. Ta greška u velikoj mjeri prijeti da razori cijeli film, naročito njegovu simboličku ravan i intrigantnu misteriju što tu predstavlja - što.  

Dok je u filmu Bježi! rasa služila kao osnov sukoba i pogonsko gorivo za horor, još od briljantne uvodne scene prestrašenog crnca u bjelačkom buržoaskom predgrađu, u Nama je rasna komponenta dosta manje izražena. Gabe, Adelaide i djeca su crnci, ali su pripadnici viših slojeva, obrazovani i situirani, vjerojatno rođeni u okvirima svoje klase, odnosno svoj status nisu stekli nekim iznenadnim uspjehom, sportskim ili pop-kulturnim. Čak im je i govor buržoaski, psovanje se sankcionira, a "ghetto" vokabular se može čuti jedino u muzici koju slušaju i kada Gabe nespretno pokuša otjerati uljeze. On je inače tipični otac, krupan, nespretan i limitirano zainteresiran za odgoj djece, šaljive naravi i potpuno nesvjestan koliko su mu šale, kao i svim očevima, otrcane ako ih se promatra iz vizure djece određene dobi. Oni su, može se reći, sveamerička obitelj i zgodna točka za identifikaciju, dok su bijelci Josh i Kitty možda još klasu iznad, za nijansu bogatiji i raskalašeniji, pa stoga često bivaju predmetom Peeleovih šala koje se mogu okarakterizirati i kao inverzno-rasističke. Uostalom, linija sukoba ne nalazi se tu jer su klonovi obje obitelji također pripadnici odgovarajućih rasa.

Možda je prava početna točka za ispitivanje filmske simbolike upravo naslov, na engleskom jeziku Us. Ovaj padežni oblik zamjenice "mi" se u teoriji može čitati i kao US, odnosno United States, što je kolokvijalni naziv za Sjedinjene Američke Države. Film se, dakle, bavi stanjem nacije u Americi, što je i očekivano za Peelea, a dodatno potvrđeno poantom da kada kao jedina od klonova obdarena sposobnošću govora, doduše drhtavog, Adelaidina dvojnica na pitanje što su oni lakonski odgovori "Amerikanci". Također, poveznica s 80-im godinama nije samo prigodna i trendovska kao što to obično biva u suvremenom Hollywoodu, već su te "Reaganove" 80-te nekakvo mitsko doba društvene kohezije, ekonomskog rasta i percipirano poštene preraspodjele društvenog bogatstva, ali je i tada, kao što je moguće vidjeti na rubovima kadra, itekako postojala margina.

Kut koji se nameće je, dakle, klasni. Prva asocijacija koja se otvara je Michael Haneke i njegova dva Funny Games filma, austrijski original i američki "remake", makar na osnovu toga što buržoasku familiju napadnu nekakvi uljezi upravo u njihovom domu koji se smatra svetinjom. Tu Peele poantira na način Sama Peckinpaha i filma Psi od slame, gradirajući nasilje u obrani od nužnog i ne baš spretnog do ekscesnog i gotovo sadističkog, kakvim će postati kada familija ode braniti tuđi dom od uljeza. U klasnom ključu, nadalje, možemo tumačiti i uljeze kao onu nevidljivu marginu, osuđenike, ilegalce, beskućnike, narkomane, sirotinju ili, što da ne, komuniste koji izvode svoju revoluciju.

Za neka druga tumačenja poput onih uobičajenih (klonovi kao ozvanzemaljci ili kradljivci duša i tjela, zombiji, vampiri) može se naći poneki zgodni slučajni trag, ali ne i čvrst dokaz. Osim za teoriju da su klonovi zapravo projekcije Adelaidinih strahova (zato, recimo, njen klon govori, a ostali ne), odnosno da su, univerzalnije gledano kroz psihoanalitičke matrice, oni naša podsvijest, naši nagoni, naš id, nešto što mi društvenim normama ograničavamo, suzbijamo i sputavamo dok se jednom brana ne prevali i dok nas nagoni ne preplave spremni uništiti sve ono materijalno i nematerijalno što smo stekli i stvarali. Sjenke i privezani, kako se klonove na nekoliko mjesta naziva, nisu, dakle samo mračna strana američkog sna, nego i mračna strana uopće. Šteta da je Peele tu mogućnost odstranio objašnjenjem i potonjim obratom, mada pitanje je je li doista odstranio s obzirom da se sve to odvija bez svjedoka, između nepouzdane Adelaide i njenog klona u plesno-borbenoj sceni...

Postoji, međutim, jedna točka gdje se socijalna antropologija i psihoanaliza mogu susresti i u kojoj se inače sreću ekstremi: ludizam i potreba za uništenjem postojećeg sistema u kojem se ne snalazimo, te povratkom na neki prethodni koji idealiziramo. To važi za različite marginalne društvene pokrete od krajnje desnice (Trumpove štafete, evangelički kršćani) do krajnje ljevice (kojekakvi neo-marksisti i "demokratski socijalisti"), preko sve sile anarhista lijevog ili desnog usmerenja i naizgled apolitičnih opskurnih kultova koji zazivaju Sudnji dan. Tu nije riječ samo o prijetnji tehnologije ili sve složenijih normi društvenog života, već se sjeme destrukcije i autodestrukcije krije u, metaforički govoreći, kodu ljudske duše. S tim u vezi, možda crvena jednodijelna odjela nalik zatvorskim ne asociraju ni na osuđenike, niti na kozmonaute (kruži teorija kako je to posveta Spielbergu i Bliskim susretima treće vrste), već se možda naslanjaju na crvene lampione s kraja recentnog žanrovskog remek-djela Karyn Kusame, The Invitation, u kojem apokaliptični kult, odnosno kultovi započinju revoluciju tako što ubijaju svoje prijatelje i znance. Možda učitavam, ali možda Peele s filmom Mi toj revoluciji dodaje i socijalni kontekst, te poručuje da će nas fizičke i metaforičke sjenke naših djela stići. Ali stoji da je ovdje riječ o filmu toliko zanimljivom za tumačenje da bi ga vrijedilo pogledati još koji put.

Get Out

kritika originalno objavljena na Monitoru

2017.
scenario i režija: Jordan Peele
uloge: Daniel Kaluuya, Allison Williams, Catherine Keener, Bradley Whitford, Caleb Landry Jones, Marcus Henderson, Betty Gabriel, Stephen Root, Lil Rel Howery

'Get Out' je ono što bi se u anglofonom svetu nazvalo “pričom u uspehu”. U pitanju je rediteljski debi glumca-komičara i povremenog scenariste Jordana Peelea, češće prisutnog na televiziji nego na velikom ekranu, snimljen za “siću” od 5 miliona dolara, uvršten u zvanični program Sundance festivala, tamo otkupljen od strane velikog hollywoodskog studija, pušten u distribuciju u pravo vreme i sa zaradom blizu cifre od 200 miliona zelenih novčanica. Još kada kažemo da je reč o hororu, i to ne onom za blentave tinejdžere, već promišljeno uvrnutoj mešanici uticaja stari(ji)h kultnih filmova (od klasika poput 'Rosemary’s Baby', preko 'Invasion of the Body Snatchers' u novohollywoodskoj reinkarnaciji, pa do ranog Carpentera, srednjeg-do-poznog Cravena, 'The Stepford Wives', 'Oldboy' i još ponekih) sa začinom komedije i satire (što je i Peeleovo autorsko poreklo), pa je sve to prilagođeno novom kontekstu sa sasvim jasnim pod-tekstom u nadi da će istovremeno postići i cerebralni i visceralni učinak.
Ambicija, dakle, ne manjka, a i odijum relevantne američke kritike je i više nego pozitivan (ne pamtim takve pohvale za jedan horor još od 'It Follows'), što nas dovodi do jedne začkoljice: teško je o filmu reći nešto loše u strahu od, u najmanju ruku, etikete šupka. Naime, tema je rasizam u savremenom američkom društvu koji se ne razlikuje baš puno od rasizma u nekim prošlim vremenima, a autor pokušava da nas ubedi u postojanje “ur-rasizma”, da se poslužim analogijom sa Ecovim terminom “ur-fašizam”, odnosno onog večnog rasizma koji je ponekad toliko pritajen i pospremljen pod tepih da nismo sigurni je li izumro. 

Međutim, ambicije na stranu, nisam siguran da Peele u svojim namerama uspeva, a naročito uspeva li u potpunosti. Tu nije reč samo o tome je li nas on u svoju tezu ubedio, on ju je smelo i u solidnoj meri razložno izložio. Ona je svakako subjektivna, pa se mi, takođe subjektivno, možemo sa njom složiti ili ne, pozivajući se na sve, od “osećaja u stomaku” do relevantnih statistika. Pitanje svih pitanja je ima li on kontrolu nad svojim sadržajem i pripovedanjem i šta radi kada i ako je izgubi. Po tom kriteriju, 'Get Out' je nesvakidašnji film sa ponekom hrabrom, poštenom greškom koji se u ključnom trenutku vraća na kliše, pritom negirajući sebe: estetski, u smislu žanrovskog pristupa, pa i glede konteksta.
O radnji znate skoro sve još iz “trailera” koji se od zimus vrti po kino-dvoranama i koji već sam po sebi previše otkriva. Crnac Chris (Kaluuya) odlazi na vikend sa svojom devojkom Rose (Williams) kod njenih roditelja (Keener, Whitford). Vreme je sadašnje, ali on svejedno očekuje neugodnost makar na kursu 'Guess Who Is Coming to Dinner'. Rose ga uverava u suprotno, da njeni roditelji nisu rasisti (Obamin idealni treći mandat se pominje kao referenca), ali svejedno vikend ne ide baš glatko. Lako za crnu poslugu (Henderson, Gabriel) u kući koja izgleda kao južnjačka vila i za to što brat (Jones) deluje kao psihopata pobegao sa audicije za postavku 'A Clockwork Orange' u lokalnom teatru, pa i za to što je otac preterano srdačan, pa lupeta gluposti. Majka, psihijatrica sa specijalizacijom za hipnozu i žarkom željom da svoje znanje primeni, ipak je najsablasniji član kućanstva. Neprijatnost će eskalirati na okupljanju porodičnih prijatelja koje od samog početka ima lagano sektaške pod-tonove i ispostaviće se da je naš Chris u problemu, te mora da beži, kako i naslov nalaže.

Ono u čemu Peele uspeva je to da prikaže kako se osoba crne kože oseća u predominantno beloj Americi. Za to je ključna prva, uvodna scena u kojoj mladog crnca maskirani napadač savladava i otima u belačkom, srednjeklasnom do buržoaskom predgrađu. Uvodni kadrovi scene pokazuju mladićevu nelagodu: crnci se u belačkom kraju osećaju jednako nesigurno kao i belci zalutali u loš kvart u Bronxu. Kao što će naivni belac možda biti opljačkan u getu, tako će crnac u predgrađu možda biti tretiran kao uljez, strano telo i ne dao mu bog da naleti na policiju, zaštitare ili neku već kvartovsku stražu. Ponavljam, nije bitno je to tačno ili nije, Peele nam pod nos gura po definiciji subjektivan osećaj anksioze.

Iz toga će se razviti njegov šamar američkoj liberalnoj eliti koja, u najboljem slučaju, ne samo da nije svesna svog inherentnog rasizma, nego negira postojanje rasizma kao takvog, odnosno pred njim zatvara oči. U goroj varijanti, elita, ne nužno liberalna, svoj rasizam vešto krije, povremeno se gađajući referencama na Obamu ili Tigera Woodsa, a druge rase želi, ako ne u porobljenom položaju, a onda barem u funkciji “korisnih idiota” koji ne talasaju previše i ne traže raskid sa lošim praksama iz prošlosti. Na jednom ključnom mestu u filmu Peele, međutim, gubi kredibilnost: kroz usta jednog lika samom sebi postavlja pitanje (“Zašto mi?”) na koje ne uspeva da odgovori kroz usta drugog lika, pa tako ostaje zarobljen u vlastitom dvorištu, ne šireći sliku dalje preko američkog raznobojnog socijalnog pejzaža.

Treća stvar i ono što 'Get Out' sa nivoa izuzetnog filma spušta na nivo zanimljivog kurioziteta je njegov kraj. Ne govorim o onom poslednjem raspletu, premda se i oko toga možemo sporiti, nego o celom tom segmentu obračuna nužnom za horor filmove i kako je on izveden – zbrzano i klišeizirano. I to je šteta jer je Peele dotle pažljivo gradio atmosferu i davao nam dijabolične sugestije u pojedinim replikama koje imaju potpuno smisla kada odvrtimo film. Nekako se može podneti i “telefoniranje”, premda je ona sluškinjina histerija na granici nesnosne, a burazerova psihopatija u Jonesovoj nespretnoj izvedbi i preko te granice. Možemo podneti i pseudo-nauku kao aparat u zapletu koji dovodi do kulminacije, ali transformacija junaka od nesigurnog do determiniranog je nagla, slabo motivirana i ničim ranije nagoveštena.

Sve u svemu, 'Get Out' pokazuje da Jordan Peele ima i petlje i stila, da se ne plaši da provocira ili čak bude uvredljiv, kao i da zna kada sa time da stane, što pokazuju finansijski rezultati filma. Međutim, on otkriva i jednu nadobudnost mladog autora koji je, čini se, previše zagrizao i ne uspeva da žonglira između stila, teme, konteksta, žanra i brojnih posveta. Ali za prvenac, 'Get Out' je potpuno iskren, ludo hrabar i sasvim dobar.

Keanu

2016.

režija: Peter Atencio

scenario: Jordan Peele, Alex Rubens

uloge: Keegan-Michael Key, Jordan Peele, Tiffany Hadish, Method Man, Luis Guzman, Will Forte, Nia Long, Anna Faris

Do mene je. Jednostavno mi ne ide crnački humor. Čak i kad ga razumem, tematika / kultura mi nije bliska. Bill Cosby i Richard Pryor su izuzeci, verovatno zbog patine vremena i kakvog-takvog znanja o istoriji. Ostalo na šta naletim je po pravilu kreveljenje, sa ili bez osvete. Eddie Murphy, Tyler Perry, ma dajte molim vas.

Keegan-Michael Key i Jordan Peele su prošli mimo mene, ali su, kako čitam, imali veoma uspešnu emisiju na kanalu Comedy Central (koji takođe ne pratim), pa su rešili da svoju rutinu prebace u drugi format. I tu dolazimo do drugog problema koji nije samo stvar moje perspektive: transfer sa televizijske kratke i brze forme na formu celovečernjeg filma koja zahteva određenu metodologiju i osećaja za ritam i promenu tempa po pravilu ne ide glatko. Sklapanje manje ili više skečeva u suvisli film sa glavom i repom teško ide. Razvlačenje jednog skeča ili štosa na ceo film je dokaz kriminalne lenjosti u pisanju. Pa čak je umetnost u filmu potrefiti “running joke”, što je osnova svega u kraćim komičarskim formama.

Moram reći da Keanu nije katastrofalno loš film. Ima nekog šmeka i šarma, ima glavu i rep i uz to se ne svodi na prodavanje fora i fazona. Uz obilje datiranih ima i nešto “evergreen” pop-kulturnih referenci, nešto zanimljivih pogleda na društvo iz crnačke perspektive i nekoliko downright smešnih momenata koji su lepo izgrađeni i prodati. Vidi se da se glumci poznaju sa ko-scenaristom i da reditelj zna svoj posao. Ali se isto tako vidi da dolaze sa drugog medija i da imaju televizijski “mindset”.

Naslovni junak, nazvan po najboljem lošem glumcu na svetu, je mačak, i to izrazito simpatičan. Njega upoznajemo među prvima u uvodnoj sceni koja nas navodi na krivi trag: tokom nimalo komične pucnjave i obračuna bandi u pogonu za proizvodnju droge. Mačak se izvlači uz glasnu i dramatičnu muziku koja ga prati. Mačak ima mozga.

Drugi krivi trag je ono što ćemo prvo sledeće pomisliti: eto nam igranog filma iz mačije perspektive. Tako mačak završi kod cendravog i napušenog Rella (Peele) kojeg je upravo ostavila devojka, pa mu slatko životinjsko društvo dobro dođe kao terapija. Pojaviće se i ljudsko društvo u vidu njegovog (belački) uglađenog rođaka Clarenca (Key) koji je poslao ženu (Long) i dete na odmor, pa ima vremena za bleju i zajebanciju.

Međutim, kad njih dvojica odu da pogledaju najnoviji film sa Liamom Neesonom (koji se btw tako i zove, solidna fora, mada svejedno očita), neko upada u Rellovu kuću, pravi haos i otima Keanua. Prema saznanjima Rellovog dilera (Forte), počinioci su Blipsi pod vođstvom psihopate Cheddara (Method Man), otpadnici od Bloodsa i Cripsa, a u kuću su upali greškom tražeći njega i njegove zalihe. Fini i pristojni Rell i Clarence su rešeni da nađu i ako treba otkupe mačka, pa pred Cheddarom poziraju kao dvojica okorelih gangstera i žurka može da počne.

Fore i fazoni se nižu, nešto od toga izgleda bolje, nešto se besomučno ponavlja, a nešto treće je čisti bljesak inspiracije. Teme su tu brojne, neke odigrane kako treba, druge samo načete (poput teme Clarencovog papučarstva i ženine želje da on pokaže svoje ja, mada ne previše). U tom smislu je Nia Long odveć lako potrošena, a njen pod-zaplet se čini nedorađenim.

Recimo, jedna od centralnih tema i izvora humora je šta znači to biti “pravi crnac”, što njih dvojica finih i pristojnih šmokljana sigurno nisu, kroz šta se provlači i nadgornjavanje koga su više maltretirali u školi od njih dvojice, pokazivanje ožiljka od operacije “kolegama” iz bande uz složenu ludačku priču, a najviše jezik i način izražavanja. Fini “twist” na to je lik Rellovog komšije-dilera koji je belac potpuno uvučen u pozu opasnog crnje, dok su njih dvojica slika i prilika srednjeklasnog (belačkog) života. Drugi štos koji se iz toga razvija je Clarencovo forsiranje Georgea Michaela kroz ceo film, sa smišljenom gangsterskom pričom ili ne. Da, Clarence voli da kenja, ali mu to prolazi.

Ako ćemo o trenucima inspiracije, tu je “set piece” sa dostavom na hollywoodsku kućnu sedeljku. Anna Faris igra fikcionaliziranu i na stereotip svedenu verziju same sebe, a žurka od čudačke postaje otvoreno ludačka, robovlasnička i sadistička. Rell koji je tu prisutan sada već ima lažno ime i gangstersku pozu, ali ne uspeva najbolje da sakrije kolika je pičkica, posebno kad se vade pištolji, noževi, katane... Dosta je tu očiglednog humora koji ubija kreativnost glumaca, ponajviše Tiffany Hadish svedene na “gangsta bitch” stereotip, ali Anna Faris u toj jednoj podužoj sceni svakako daje sve od sebe i uživa u improvizaciji.

Još jedna stvar koju treba pomenuti je reakcija svih u filmu na Keanua, to univerzalno oduševljenje i nalet slatkastih emocija kao u slučaju smešnih mačijih video-klipova koji su harali i još uvek haraju internetom. Dok se to na televiziji i u stand-upu može prodavati do beskonačnosti i nazad, na filmu to ipak deluje prilično usiljeno. Da, ok, slatke mačke su slatke sa ili bez ironije prema ljudima koji se u njihovom prisustvu ponašaju kao retardi, ali svejedno se to ne može furati kroz ceo film.

Sve u svemu, Key i Peele su uigrani tandem sa prirodnom hemijom, pa njihova “high concept” avantura deluje nešto manje usiljeno nego što bi to bio slučaj sa dvojicom slučajno spojenih komičara ili pseudo-akcijaša u komičarskim ulogama. Ali, da se ne lažemo, takvih filmova smo se već nagledali. Ciljna grupa su verovatno bili njihovi fanovi koji su ih pratili na televiziji i kojima je “još istog” sasvim probavljiv, dapače poželjan koncept. Gledaocu padobrancu koji nije fan nezahtevnog humora to neće biti tako zanimljivo. Istina je da se bar pola filma može otpisati kao redundantno, kao što je istina da bi sa malo proširenim materijalom njih dvojica mogli furati celovečernji stand-up ili možda jednu sezonu serije. Na filmu to jednostavno deluje neujednačeno i ne baš elegantno.