A Film a Week - The Rise and Fall of Comrade Zylo / Shkelqimi dhe renia e shokut Zylo

 previously published on Cineuropa

The satirical novel The Rise & Fall of Comrade Zylo by Dritëro Agolli was very popular among readers right from its first publication as a series of columns in a satirical newspaper in 1972, and then as a book in 1973, as it mocked the incompetent officials in a communist dictatorship, while not questioning the system itself. Now, it is considered a seminal piece of 20th-century Albanian literature, but so far, it has not been adapted for the screen. This has now been put right by one of the most well-established Albanian helmers, Fatmir Koçi, who has been on the scene since the 1980s.

The Rise & Fall of Comrade Zylo world-premiered in the newly established Critics’ Picks competition programme of Tallinn Black Nights. Its topic and tone should go down well with audiences who have some historical knowledge about life under the communist dictatorship, while its purely filmic references to noir and the Nouvelle Vague work equally well in all contexts.

As in the source material, our point of view is established by the narrator and protagonist, Demka (Donald Shehu), a man who gave up on his dream of becoming a writer in favour of making a living by writing reports and speeches for high-ranking party officials. He is therefore bitter and constantly on call, and his wife Zenepja (Xhoana Karaj) therefore advises him to take on less work. However, he does not know how to break the cycle of being overworked and exploited.

His newest boss is our title character, Zylo (Alex Seitaj), a man with grandiose ambitions but limited capabilities. His ideas are neither original nor applicable to reality; they are just platitudes taken from the communist propaganda textbooks, so it comes as no surprise that they all end in failure. In his madness, Zylo is supported by his wife, Adila (Enisa Hysa), and his neighbour, influential journalist Cleopatra (Jorida Meta), while some other comrades in the committee cannot wait to see his downfall. It seems that Demka has no choice but to follow him wherever he goes, whether it’s to a remote village where he “preaches” the need to consume culture to the over-worked and extremely poor farmers, or to a country in Africa with which Zylo wants to establish some kind of cultural exchange. But then the plot starts to thicken on both the work and domestic fronts.

Agolli’s novel has been adapted into a script quite faithfully by the filmmaker himself in collaboration with Mike Downey and Jonathan Preece, who was the writer for his more international works, such as Amsterdam Express and Elvis Walks Home. The trouble with such faithfulness in an adaptation is that some things do not transfer well between the different media. For his part, Koçi tries to break the rigidity of the chapter-like structure with long, dialogue-driven scenes, by visualising the narrator’s thoughts and musings in black and white, and by using the styles of different historical genres, but nevertheless, this kind of structure would be better suited to theatre. Some other debatable choices would be the almost constant use of Karl Heortweard’s score in different musical keys and genres, and the broad acting by all of the cast members, although the latter actually suits the satirical genre of the movie. Meanwhile, the technical work that has gone into the production design and costume design faithfully re-creates the atmosphere and the feeling of the early 1970s.

Lista - Decembar 2022

 

ukupno pogledano: 43 (svi dugometražni)
prvi put pogledano: 37
najbolji utisak (prvi put pogledano): Pamfir
najlošiji utisak: Twenty Hacker

*ponovno gledanje
**kratkometražni
***srednjemetražni
**(*)kratkometražni, ponovno gledanje

kritike objavljene na webu su aktivni linkovi

datum izvor Naslov na Engleskom / Originalni naslov (Reditelj, godina) - ocena/10

01.12. kino The Menu (Mark Mylod, 2022) - 5/10
01.12. video Tár (Todd Field, 2022) - 8/10
03.12. festival Pamfir (Dmytro Sukholytkyy-Sobchuk, 2022) - 9/10
03.12 festival Boy from Heaven / Walad min al Janna (Tarik Saleh, 2022) - 7/10
04.12. festival Afterwater (Dane Komljen 2022) - ?/10
05.12. festival The Winter of One Spring / Zima jednog proleća (Milan Nikodijević, 2022) - 6/10
05.12. festival Unrest / Unrueh (Cyril Schäublin, 2022) - 7/10
06.12. festival Pacifiction (Albert Serra, 2022) - 6/10
07.12. festival A Provincial Hospital / Edna provincialna bolnica (Ilian Metev, Ivan Chertov, Zlatina Teneva, 2022) - 6/10
07.12. festival No Bears / Khers nist (Jafar Panahi, 2022) - 6/10
08.12. festival Alma Viva (Cristele Alves Meira, 2022) - 8/10
08.12. kino Violent Night (Tommy Wirkola, 2022) - 5/10
08.12. kino Poker Face (Russel Crowe, 2022) - 4/10
*08.12. festival Mariupolis 2 (Mantas Kvaderavičius, 2022) - 7/10
*08.12. festival The Eclipse (Nataša Urban, 2022) - 9/10
09.12. festival Saint Omer (Alice Diop, 2022) - 6/10
*09.12. festival Another Spring / Još jedno proleće (Mladen Kovačević, 2022) - 7/10
10.12. festival She Said (Maria Schrader, 2022) - 5/10
10.12. festival Armageddon Time (James Gray, 2022) - 6/10
10.12. festival Will-o'-the-Wisp / Fogo-Fátuo (Joao Rodrigues, 2022) - ?/10
11.12. kino Puss in Boots: The Last Wish (Joel Crawford, Januel Mercado, 2022) - 5/10
*11.12. festival How to Save a Dead Friend (Marusya Syroechkovskaya, 2022) - 8/10
*13.12. video Desperado (Robert Rodriguez, 1995) - 7/10
*14.12. video Decision to Leave / Heojil kyolshim (Park Chan-wook, 2022) - 9/10
15.12. video Guillermo del Toro's Pinocchio (Guillermo del Torro, Mark Gustafson, 2022) - 8/10
15.12. video Sparta (Urlich Seidl, 2022) - 8/10
20.12. video Jerry & Marge Go Large (David Frankel, 2022) - 6/10
21.12. video The Souvenir: Part II (Joanna Hogg, 2021) - 7/10
22.12. video The Banshees of Inisherin (Martin McDonagh, 2022) - 8/10
22.12. video The Fabelmans (Steven Spielberg, 2022) - 8/10
22.12. video Bones and All (Luca Guadagnino, 2022) - 5/10
23.12. video The Innocents / De uskyldige (Eskil Vogt, 2021) - 9/10
26.12. video After Yang (Kogonada, 2021) - 9/10
27.12. video The Woman King (Gina Prince-Bythewood, 2022) - 4/10
27.12. video Bardo: False Chronicle of a Handful of Truths / Bardo, falsa crónica de unas cuentas verdades (Alejandro G. Inarritu, 2022) - 5/10
27.12. video The African Desperate (Martine Syms, 2022) - 6/10
28.12. video Emily the Criminal (John Patton Ford, 2022) - 7/10
28.12. video The Sky Is Everywhere (Josephine Decker, 2022) - 6/10
28.12. video Christmas Bloody Christmas (Joe Begos, 2022) - 7/10
29.12. video Glass Onion: A Knives Out Mystery (Rian Johnson, 2022) - 8/10
29.12. kino Norm of the North: Family Vacation (Anthony Bell, 2020) - 5/10
30.12. video Twenty Hacker (Han Hyun-seok, 2021) - 3/10
30.12. video Lyle, Lyle, Crocodile (Josh Gordon, Will Speck, 2022) - 6/10

A Film a Week - Cold as Marble / Mermer soyugu

 previously published on Cineuropa

For a film bearing the title Cold as Marble, its opening is actually quite warm and funny. Jazz music plays from an old gramophone in a stylish, luxurious home, while two lovers share an after-sex cigarette in bed. A mobile phone ringing shatters this retro-styled idyll: it turns out that the place is not a home, but a house museum dedicated to the (possibly fictional) academic Agha Bayramov, and that the two of them have crashed the place for a secret meeting. Judging by the cars the two drive off in, she is the one who has something to hide: she is an employee of the museum and, as it turns out, the wife of a wealthy businessman, while he, with his long hair and unkempt beard, looks like a failed-artist type of slacker.

Premiering in the Tallinn Black Nights competition, Cold as Marble is the sophomore directorial effort by Azerbaijani filmmaker Asif Rustamov, following his 2014 debut, Down the River. Rustamov made a name for himself as a screenwriter on Ilgar Najaf’s films Red Garden (2016), Pomegranate Orchard (2017) and Sughra and Her Sons (2021). None of his previous efforts could be classified as comedies, but Cold as Marble at least starts out in that realm and later turns into something more serious.

The man of the couple, played by Elshan Asgarov, is actually a failed artist, potentially owing to his blindness in one eye, so he has to work as a gravestone engraver, specialising in portraits of the deceased. Another peculiar thing about him is his habit of avoiding the bedroom in his modest house, even when his married girlfriend (Natavan Abbasli) visits him. His routine changes one day when he finds an unexpected visitor who has broken into the house – his own father (Gurban Ismailov, the winner of the Best Actor Award at the festival), who is supposed to be serving a prison sentence.

The dad keeps berating the son, shouting homophobic slurs at him and trying to steer his life to bring it more into line with his own hustle schemes. However, unlike other people, the son knows his father’s dark secret and why he was imprisoned in the first place, and the girlfriend may have a scheme of her own that can be brought to fruition only with the help of a criminal. It seems that tragedy might repeat itself in yet another cycle...

Rustamov and his co-writer, Roelof Jan Minneboo, with whom he has collaborated on the majority of his work, set and then deftly manipulate the tone of their script. It starts out as comedic, toying with some absurdist, Coen brothers-like humour, passing through romance and family drama, and heading right into the territory of tragedy. Rustamov converts the story, both locally flavoured and universal at its roots, into a compact and smooth film, relying on the studied camerawork by Oktay Namazov and Adil Abbasov, and the editing by Rza Asgarov, but also paying special attention to directing the actors with a blend of guidance and trust for their instincts. All three leading thesps are marvellous in their roles, and the chemistry they share proves to be more than enough to channel the strange dynamics in the triangle formed by these nameless, wounded losers, making Cold as Marble red-hot.

Bones and All

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Znate onu staru, „možeš varati neke ljude sve vreme, možeš varati sve ljude neko vreme, ali ne možeš varati sve ljude sve vreme“. Za Luku Gvadanjina i „hajp“ koji se podiže oko svakog njegovog dugometražnog igranog filma, izgleda da ta mudrost ne važi. Gvadanjino kao da je opčinio, ako ne ceo filmski svet, onda barem većinu.

Čudno je to za stvaraoca koji u domovini ne uživa baš veliku ljubav publike, možda i zbog toga što Italiju koristi kao kolekciju lokacija za internacionalne produkcije sračunate prema ukusu festivalske publike. Na domaćem terenu, Gvadanjino je cenjeniji kao dokumentarista i autor kratkometražnih igranih filmova, ali je globalnu publiku impresionirao upravo dugometražnim radovima.

Najmanje sporan je tu film ,,I Am Love“ (2009) kojim se Gvadanjino probio u globalnim okvirima, oslanjajući se na poznanstvo i saradnju s glumicom Tildom Svinton koja je glumila i u njegovom niskobudžetnom, londonskom prvencu ,,The Protagonist s“ (1999). Bila je to drama o škakljivoj, zabranjenoj ljubavi između majke i sinovljevog prijatelja, smeštena u milanske bogataške krugove. Na tragu toga, ali s više osećaja za „provokaciju“ koja ide niz dlaku dominantnom politički korektnom diskursu, Gvadanjino je ostao i sa međunarodno najuspešnijim filmom ,,Call Me By Your Name“. Između ta dva se smestio ,,A Bigger Splash“ (2015), „rimejk“ i rekontekstualizacija francuskog romantičnog trilera ,,La piscine“, prebačena na ostrvo Pantelerija i u milje ostarelih i naoko „pripitomljenih“ rokera, potpisniku ovih redova najdraži Gvadanjinov film koji je autorove pretenzije da nas oduševi svojim intelektom sveo na minimum. Mislili smo da će Gvadanjino nakon onakvog masakra Arđentove ,,Suspirije“ koju je ofarbao u boje za kolekciju jesen-zima, dakle u braon, sivo i bež, te opteretio posve površno i krivo interpretiranim političkim kontekstom Nemačke tokom Hladnog rata, pasti u nemilost, ali evo nam ga opet sa filmom ,,Bones and All“, adaptacijom popularnog romana Kamil de Anđelis iz 2016.

Radnja je smeštena u osamdesete i počinje u ruralnim delovima Virdžinije, gde tinejdžerka Maren (Tejlor Rasel, zapažena u filmu ,,Waves“) živi sa ocem (Andre Holand). Iako se čini da je odnos između njih skladan, pun ljubavi i podrške, neki njihovi „rituali“ su u najmanju ruku začuđujući, na primer to da je otac ne pušta da se druži sa školskim drugaricama i da čak noću zaključava njenu sobu. Vrlo brzo ćemo otkriti da za tako nešto i te kako postoji razlog, kada se Maren jednom iskrade da bi visila s drugaricama, pa onu s kojom je najbliža napadne i skoro joj odgrize prst.

Otkrivamo da to nije jedini incident te vrste, odnosno da je Maren osoba s tajnom koje uglavnom nije ni sama svesna, ali svoj impuls gladi za ljudskim mesom s vremena na vreme mora slediti. Nije im to bio jedini beg te vrste i u toj hitnoći. Kako je sada formalno punoletna, otac je jednog jutra u državi Merilend napušta, ostavljajući joj omanju sumu novca, izvod iz matične knjige rođenih... Kao jedini dokument i audio-kasetu s porukom i podsetnikom kako ju je on sve vreme štitio od posledica njenih „jedačkih“ aktivnosti, kako je nije mrzeo, iako je možda nije voleo, ali ju je prihvatio takvu kakva jeste, ali se sada umorio od takvog života u ilegali, pa neka se gospođica sama snalazi.

Srećom, na krštenici stoji i ime majke koja možda ima odgovore na njena pitanja, kao i ime grada u kojem je ona rođena. Taj grad je, međutim, nekoliko država udaljen, pa Maren kreće na putovanje „Grejhaund“ autobusom dokle stigne, a dalje će se snaći. Na tom putovanju će upoznati i starog „jedača“ Salija (Mark Rajlans) koji bi voleo da joj se nametne kao mentor, i mladog „jedača“ Lija (Timote Šalame) s kojim će otpočeti romansu, opasnosti koje joj prete od drugih, iskusnijih „jedača“ i kanibala-hobista, moralne dileme života u svojstvu „čudovišta“, izopštenost, bedu i osuđenost na tavorenje na margini. Ali mogu li se dve ranjene i izgubljene duše međusobno izlečiti?

Na premijeri na festivalu u Veneciji, film je dočekan uglavnom sa hvalospevima kritike, uz par izrazito disonantnih tonova, kao i sa dvema bitnim nagradama: Srebrnim lavom Gvadanjinu za režiju i nagradom ,,Marčelo Mastrojani“ Tejlor Rasel za najbolju ulogu mladog glumca ili glumice. Za očekivati je da će se film još spominjati u sezoni nagrada, kao i da će mnogima završiti na godišnjim top-listama jer fascinacija Gvadanjinom, čak kad ni on, a ni njegov „žanrovski“ scenarista Dejvid Kajganić ne znaju šta tačno rade i šta tačno žele da postignu.

Istina je, međutim, da Gvadanjino nije režiser s jasnim i istančanim osećajem za žanr, posebno za horor, koji uporno pokušava da „premaskira“ u veliki art film, što mu, svim kalkulacijama uprkos, ne ide. Prvi problem je to što je ovakav pogodan za mali, prijatno zli i gadni žanrovski B-film koji će kroz efekat šoka problematizovati to što već treba da problematizuje, a Gvadanjino nema neku pametniju ideju od toga da od istog tog materijala napravi „miš-maš“ pseudo-nežne, a zapravo vrlo kalkulantski i senzacionalistički skrojene „neprikladne“ romanse i nekakvog već socijalnog komentara o američkoj margini na tragu filma ,,American Honey“ Andree Arnold, ali bez pripadajuće urgentnosti.

Drugi problem je struktura romana sačinjena od vinjetica, komadića saznanja o izgradnji sveta i prirodi likova, te dugih romantičnih ili filozofsko-moralnih pasaža kojima se očito kupuje vreme. To nešto filmski funkcioniše negde do dve trećine, glavnog otkrića i ispunjenja prvotne „misije“ naše protagonistkinje, ali posle toga se razvodnjava i pada, sve do iznuđeno šokantnog finala koje je zapravo „telefonirano“ tretmanom jednog od sporednih likova koji u skokovitim i naprasnim pojavljivanjima nedvosmisleno ide u smeru antagoniste.

Ono što je možda i najveće razočaranje je što ničim nije definisano šta „jedače“ čini „jedačima“, jer nisu ni vampiri (nemaju nikakve posebne moći, pa ni obećanje večnog života), iako su jednako „prokleti“ kao oni, a nisu baš ni kanibali iz nužde (jer bi oni sigurno jeli nešto drugo osim „ljudetine“ kada bi za to imali prilike), a ni kanibali-psihopate (jer većina ima kakav-takav moralni kompas), pa je zapravo paralela koja se može povući ona sa narkomanima koji sa svoje supstance ne mogu da se „skinu“. „Tehnički“ detalji njihovog „poremećaja“ (sugeriše se da je nasledan) i njihove „ishrane“ (kako oni kao obični ljudi mogu samo zubima savladati žrtve i kako mogu pojesti i više od težine) tu su manje bitni, ali i oni zapravo izostaju.

Možda su najveće razočaranje filma upravo glumci, izuzev Tejlor Rasel koja sasvim uverljivo kanališe nesnađenost osobe prisiljene da život provede na društvenoj margini zbog nečega što nije birala sama. Timoti Šalame kojeg Gvadanjino gotovo fetišistički snima uz pomoć kamermana Arsenija Hačaturana naprosto je neuverljiv kao ogrubeli snalažljivac, bez obzira što isti više mora da se oslanja na lukavstvo nego na golu snagu, jer mladi glumac koji je slavu stekao upravo kod Gvadanjina u ,,Call Me By Your Name“ za takvu ulogu deluje naprosto suviše mekano. Ostali zapravo imaju epizode i igraju ih manje ili više nespretno: Džesika Harper kao distancirana baka, Kloe Sevinji kao poludela majka, Majkl Stulbarg i reržiser Dejvid Gordon Grin kao duo „kolega-jedača“, a najveće razočaranje je Mark Rajlans koji Salija igra konstantno preko ruba karikature.

Na audio-vizuelnom planu film, doduše, stoji nešto bolje. Hačaturijanova fotografija ima određene „turističke“ kvalitete „amerikane“, sa širokim i često pustim prostranstvima, a „saundtrek“ Trenta Reznora i Atikusa Rosa na akustičnim gitarama se s njom uklapa. Opet, čini se ne samo da na tim naslovnim „kostima“ nema dovoljno „mesa“ za dobar film, bilo epskog, bilo lirskog ugođaja, nego da ni one same nisu ni izbliza dovoljno čvrste i impozantne.

The Fabelmans

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Do sada smo imali priliku da prihvatimo činjenicu da postoje dva Stivena Spilberga, onaj zabavni i onaj ozbiljni, te da ih do tančina upoznamo kroz radove. Zabavni Spilberg vrlo se ozbiljno i predano trudio da publiku zabavi fantastičnim, avanturističkim i dečije razigranim pričama. Ozbiljni Spilberg se, pak, jednako ozbiljno trudio da publici približi teme koje on smatra važnima za sebe, gledaoce i za celi svet na jedan pitak način. Ponekad bi se njih dvojica susrela u istom filmu, ali to nije morao da bude slučaj.

Sada smo, u već drugom filmu za redom, dobili i trećeg Spilberga, onog sentimentalnog. On se sada bavi temama koje on smatra bitnima za sebe i samo za sebe, a na publici je da se s njim složi ili ne. U kompletno filmskom tretmanu istih je on i dalje ozbiljan i posvećen, ali to je ionako deo njegove radne etike. U prethodnom filmu, rimejku mjuzikla ,,West Side Story“ (2021), Spilberg se trudio da sentimentalni poriv (muzika iz predstave bila je prvi komad popularne, dakle neklasične, muzike koji se smeo slušati u njegovom roditeljskom domu) maskira što igrivošću ultrakoreografiranog muzičko-plesnog spektakla, što ozbiljnošću i važnošću teme izvornog materijala, pa je rezultat bio derivativan i u najboljem slučaju osrednji.

Sa najnovijim filmom ,,The Fabelmans“, Spilberg odlazi još nekoliko koraka dalje u ispunjavanju svojih ličnih motiva i traženju odgovora na sasvim lična pitanja i dileme, ali je u tome makar iskren i otvoren, bez ikakve kalkulacije hoće li to biti na bilo koji način relevantno njegovoj publici. To mu, naravno, nije pomoglo da ne doživi nalet treme (kojoj je i inače sklon) pred premijeru filma u Torontu i ostane veran sebi i onom promišljenom, a opet zaigranom dečaku kakvog smo upoznali kroz sve njegove ranije filmove. ,,The Fabelmans“ je, naime, unekoliko fikcionalizovana Spilbergova autobiografija fokusirana na njegovo odrastanje od Nju Džersija, preko Arizone do Kalifornije, kao i na ljubav prema filmu koji kao medij nudi bekstvo od komplikovanog spoljnog sveta, ali i mogućnost da se određene ideje i misli koje se roje u glavi konačno zauvek zabeleže.

Spilberg otvara film u Nju Džersiju pedesetih, gde naslovna porodica Fejblmen živi, radi i zabavlja se. Nakon odlaska u bioskop na projekciju ,,The Greatest Show on Earth“ (Sesil B. Demil, 1952), jedini sin u porodici, Semi (Mateo Zorjan), iz petnih žila pokušava da rekreira scene sudara vozova koristeći igračke, što njegovom ocu, inženjeru Bertu (Pol Dejno) nikako ne leži. Srećom pa majka Mici (Mišel Vilijams), školovana pijanistkinja svedena na ulogu domaćice, ima spasonosnu ideju: zašto dečak ne bi dobio kameru da se igra s njom i snima filmove? Familiju kompletiraju još tri sestre, a celoj družini se često pridružuje i Bertov kolega s posla i porodični prijatelj, samac Beni (Set Rogen). Dvojica kolega dobijaju posao na drugom kraju Amerike, u Arizoni, pa se cela družina seli tamo.

Rez na nekoliko godina u budućnost. Već su šezdesete, Semi (Gabriel Label preuzima ulogu) ide u školu, član je skautske organizacije i sa drugarima kamerom snima elaborirane amaterske filmove kojima kopira ono što vidi u bioskopu. Družina i dalje ima rutinu koja se možda čini atipičnom u pojedinim detaljima, ali će pukotine u toj rutini postati vidljive, posebno Semiju, upravo kroz rad na filmovima i kućnim dokumentarcima koje on snima. Katalizator za to je smrt bake, mamine mame, depresija u koju mama nakon toga upada, poseta maminog ujaka Borisa (Džad Hirš u strašnoj epizodi), vagabunda, cirkusanta i dresera životinja za holivudske produkcije, koji sa Semijem deli tajnu da on nosi umetnički gen, opsesiju i potrebu da se izrazi kao i njegova majka, pa i sam ujka-Boris.

Upravo montirajući jedan od dokumentaraca s porodičnog kampovanja, po očevom zadatku u nameri da oraspoloži majku, Semi će otkriti jednu od porodičnih tajni: vezu majke Mici s čika-Benijem, pa prema tome neće znati kako da se postavi. Selidba u Kaliforniju, ovog puta bez čika-Benija, neće puno toga promeniti nabolje, majci će doneti nove krugove depresije, Semiju direktne susrete s američkim antisemitizmom (u kući Fejblmenovih su jevrejstvo i Holokaust večita tema, često su među retkim Jevrejima u svom okruženju, a u predgrađu u Kaliforniji gde su se smestili su jedini) kao i sa školskim siledžijama, ali i veću posvećenost filmu i prvu ljubav. Sledi razvod roditelja, odlazak na studije, sumnje i potraga za poslom u filmskom studiju ili na televiziji, kao i susret od nekoliko minuta s Džonom Fordom (igra ga ni manje ni više nego Dejvid Linč!) koji će mladom i osećajnom Semiju ostati u sećanju.

Poznavaocima Spilbergove biografije i opusa skoro ništa od ovoga neće delovati kao „spojler“, jer tamo već sve piše. Spilberg je dete razvedenih roditelja, inženjera i pijanistkinje, odakle verovatno dolazi i unikatna kombinacija umetničke inspiracije i inženjerski precizne i inovativne realizacije ideja. Takođe je odrastao u kući s tri sestre, bio skaut, svedočio antisemitizmu u Americi i snimao amaterske filmove bez pravog budžeta, s improvizovanom opremom, te sestrama i školskim drugovima kao glumcima. Čak su i naslovi „ranih radova“ Semija Fejblmena i njihove tehničke specifikacije isti kao u slučaju Spilbergovih.

Ništa od toga, međutim, nije naročito bitno jer se Spilberg kao režiser i koscenarista (pomoć na tom polju dobija od čestog saradnika Tonija Kušnera s kojim je sarađivao na filmovima ,,Munich“ (2005), ,,Lincoln“ (2012) i ,,West Side Story“) prvenstveno zanima za svoje, odnosno Semijeve emocije koje su ti događaji pokrenuli. U tom smislu je od tih prostih biografskih i narativnih činjenica, kao i zanatskih detalja Semijevog razvojnog puta (ma kako oni bili simpatični) mnogo značajniji uvid u neka unutrašnja stanja, poput majčine depresije, očeve blagosti i podrške (do određene mere) uz pomalo hladnu distanciranost (ah, taj „inženjerski autizam“), u odnose među likovima i dosta bolno, a opet neophodno procesiranje istih. Sama majčina prevara nije tu ključna stvar, koliko je to Semijeva pomalo izgubljena reakcija na nju, što na kraju dovodi do zaključka da se upravo njih dvoje istinski i dubinski razumeju na nivou senzibiliteta i sklopa ličnosti.

Ma koliko Spilberg uvek bio jasan pripovedač i režiser detaljističkog, tehniciranog stila povremeno sklon didaktičnosti, ovde za to nema mesta jer on ovde iskreno traži odgovore na svoja pitanja. Naravno, kamera Januša Kaminskog i muzika Džona Vilijamsa ovde su na nivou njihovih najboljih radova i savršeno se uklapaju u celinu, ali ključni element iste, zapravo su glumci i njihov izbor. Ponekad je to otkriće, poput mladog Gabriela Labela koji spaja zaigranost tipičnih „spilbergovskih“ klinaca s integritetom samog Spilberga. Ponekad je to štos sa izborom glumaca ili „glumaca“ za epizodne uloge. Ponekad je to fina kalibracija u tipu nečije uloge, kao što je to slučaj sa Setom Rogenom čija je komična nota i dalje prisutna, ali u utišanom obliku. Ponekad je to „kasting“ kontrauobičajenog tipa, jer Pol Dejno ovde nije nimalo preteći i psihotičan kao u ulogama koje mu obično dodeljuju. A ponekad je to kapitalizacija na poznatom stilu i tipu glume i dovođenje iste na jedan novi nivo, kao što je to slučaj s Mišel Vilijams i ulogama emotivnih, ranjenih žena dovedenih do, a ponekad i preko ruba nervnog sloma.

Na kraju, ,,The Fabelmans“ je film u kojem Spilberg daje celog sebe, ne samo kao filmski autor (to smo i ranije videli onoliko puta), nego pre svega kao osoba. Ovo nije samo komad nostalgije, „ljubavno pismo“ odrastanju i formiranju jednog dobrog čoveka i izvrsnog umetnika, te svim komponentama istog, ma koliko one bile neprijatne. Ovo je jedno iskreno preispitivanje i propitivanje samog sebe bez preke potrebe za jednoznačnim odgovorom.

The Banshees of Inisherin

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Martin Makdona čovek je teatra i to je i te kako moguće osetiti u njegovim filmovima. Oni su možda obojeni postmodernom referentnošću, apsurdnim i izuzetno mračnim humorom, ali je u njima posebna pažnja posvećena dijalozima i razmenama između glumaca koji su do jednog savršeno izabrani za svoje uloge. Pre nego što se bacio na dugometražni format, on je napisao, režirao i producirao „oskarovski“ kratki film ,,Six Shooter“ (2004), pa je zbog toga svaki njegov film željno iščekivan.

,,In Bruges“ (2008) je spojio dvojicu plaćenih ubica na neočekivanim mestima, fizički i metaforički, bilo je tu bila reč o flamanskom gradu ili o krizama identiteta. ,,Seven Psychopats“ (2012) je bila meta-filmska studija kreativnog procesa i pripovedanja začinjena trilerom i apsurdističkim humorom. Konačno, ,,Three Billboards Outside Ebbing, Missouri“ (2017) funkcionisao je kao studija života i smrti, zločina i kazne (odnosno njenog izostanka) u malom gradu u kojem svako igra poneku ulogu.

Njegov ovogodišnji uradak, ,,The Banshees of Inisherin“, skoro da vrši sintezu prethodna tri, ali sa za nijansu više teatarskog pristupa i sa ponešto referenci na filmografiju Martinovog brata, Džona Majkla Makdone, takođe jednog od zvučnijih imena postmodernog pristupa u savremenoj kinematografiji. Sa ,,The Banshees of Inisherin“, Martin Makdona ponovo spaja Kolina Farela i Brendana Glisona u dugim dijaloškim ili ne nužno dijaloškim scenama (“In Bruges”). Kao i sa ,,Seven Psychopats“, i ovde se dotičemo stvaranja, pripovedanja, distrakcije i blokade. Konačno, i ovde je, kao u ,,Three Billboards Outside Ebbing, Missouri“, zaplet smešten u malu sredinu u kojoj svako igra svoju zadatu i predodređenu ulogu. Od brata, pak, Makdona preuzima izrazito irski milje koji je krasio njegova prva dva filma, ,,The Guard“ iz 2011. i ,,Calvary“ iz 2014 (oba s Brendanom Glisonom u glavnoj ulozi), a iz drugog filma je preuzeta i postavka apsurdno postavljene moralke.

Radnja filma odvija se na fiktivnom ostrvu blizu zapadne obale Irske. Iako u ostatku zemlje besni građanski rat dve struje pobunjenika protiv britanske krune, ostrvo Inišerin živi u svom tempu i po svojim postulatima. O ratu se diskutuje kad na ostrvo stignu novine i pročitaju se, ali se skoro svaki razgovor zavšava sleganjem ramenima i retoričkim pitanjem „šta ćeš“. Na ostrvu naš protagonista Padreik (Farel) veći deo dana provodi sa svojim malim krdom stoke, dok njegova sestra Šioban (Keli Kondon) sprema kuću i hranu, te čita i mašta o boljem životu daleko od uvek istih faca. Popodneva, pak, Padreik uglavnom provodi u jednom jedinom pabu, uglavnom u razgovoru sa svojim najboljim prijateljem, lokalnim violinistom i kompozitorom narodne muzike Kolmom (Glison).

Zaplet, međutim, nastaje kada Kolm najednom odluči da prestane da se druži s Padreikom i čak da s njime razgovara. Nije mu Padreik nešto nažao učinio, niti ga je nečim uvredio, niti je pijan baljezgao nešto čega se ne seća. Naprosto, Kolm je shvatio da mu je vreme na Zemlji ograničeno, a da on za to vreme želi stvoriti nešto veliko u svetu muzike, za šta mu druženje s dobrim, ali pomalo ispraznim, dosadnim i tupim prijateljem predstavlja smetnju. U tu svrhu, Kolm je spreman da ode toliko daleko da zapreti samopovređivanjem: svaki put kada ga Padreik oslovi bez dopuštenja i potrebe, on će makazama za šišanje ovaca sam sebi iseći jedan prst i poslati ga bivšem prijatelju kao opomenu i komad dodatnog tereta za savest.

Takva pretnja nečiste savesti bi za nekoga urodila plodom, ali Padreik, jednostavan, dosadan i pomalo tupav kakav već je, ne može tek tako da odustane od znatiželje šta je pošlo po zlu u odnosu između njega i njegovog kompanjona. „Antički hor“ seljana, uključujući i Šioban i lokalnu mladu „budalu“, zapravo neiživljenog i frustriranog mladića Dominika Kirnija (Beri Kjougen) pokušavaju da taj „sukob ni iz čega“ moderiraju i stvari nekako vrate na staro, ili makar obe strane nekako uteše i drže podalje jedne od druge, ali sve ide prema eskalaciji. Konfrontacija nije nužno fizičke prirode (čak će Kolm nekoliko puta intervenisati u korist Padreika u njegovom sukobu s obesnim lokalnim policajcem, Dominikovim ocem), ali će svejedno ostaviti posledice na celu zajednicu u kojoj svako, manje ili više, pati od nekog oblika frustracije i depresije.

Verovatno da ne postoji bolji glumački tandem od Kolina Farela i Brendana Glisona koji je sposoban da odigra činjenicu da je izbegavanje interakcije samo po sebi neki oblik iste. U tim situacijama gde su im izražajna sredstva i manevarski prostor suženi do krajnjih granica, pravo ih je zadovoljstvo gledati.

Takav autorski pristup, međutim, ne isključuje ni likove sa strane (pa zapravo Beri Kjougen i Keli Kondon koji uspevaju da likove izdignu iznad nivoa stereotipa na nivo veoma opipljivih ljudskih bića sa željama, težnjama i frustracijama postaju još i vredniji glumački doprinos filmu), niti kompletnu sredinu podređuje centralnom sukobu. Dužna pažnja posvećena je bojenju tog ostrvskog miljea, a dosta bitne uloge su ostavljene i za životinje koje će neretko uticati na akciju i postupke likova.

Sve to je upakovano u impresivnu vizuelnu izvedbu, zahvaljujući fotografiji Bena Dejvisa koji vrlo autentične lokacije hvata u njihovoj prirodnoj impresivnosti, te propraćeno odgovarajućom originalnom muzikom Kartera Barvela. Uz pomoć montažera Mikela E.G. Nilsena koji pažljivo dozira digresije i pod-zaplete, Martin Makdona s režiserske pozicije slika nešto što funkcioniše i kao grupni portret i detaljistički pejzaž, pre svega usmeren na unutarnja stanja likova. Ali i na paradokse života kao takvog, te čovekovo prokletstvo da ne može bez drugih ljudi, čak i kad bi bolje bilo i za njega i za ostale da se odvoje.

Opet, ma koliko ,,The Banshees of Inisherin“ bio sinematičan u svojim komponentama, i ma koliko ga Makdona kao kopletni autor detaljno i duboko promislio u većini detalja, ovakav film bi zapravo još i bolje funkcionisao u jednom drugom mediju. U pitanju je, dakako, teatar koji bi do kraja mogao predstaviti skučenost koju likovi osećaju, kako u svojoj sredini u kojoj su promene bilo koje vrste retkost, tako i sami sa sobom i jedni s drugima u toj sredini. Ali i na filmu, s Kolinom Farelom i Brendanom Glisonom, kao i sa pažljivo izabranim epizodistima, ovako nešto je i te kako vredno gledanja.

A Film a Week - The Man Without Guilt

 previously published on Cineuropa

According to the text at the end of Ivan Gergolet’s feature debut, The Man Without Guilt, 125 million people are exposed to asbestos in their workplaces, and the complications arising from this exposure claim around 100,000 victims a year, while the dangerous material is still in a grey area, legally. The film premiered in Tallinn Black Nights’ First Feature Competition, which could prove to be a good springboard for bookings at smaller festivals during the winter and spring, while distribution, at least in the co-production countries of Slovenia, Italy and Croatia, is to be expected.

The Man Without Guilt might be dedicated to all of the workers who have fallen victim to asbestos and their families, but the toxic substance itself serves merely as a trigger for a tense thriller-drama constructed around some other different dilemmas. After the opening sequence, which is actually a nightmare in which the word “dust” in Slovenian is sung in the fashion of an early Renaissance church canon, we meet out protagonist, Angela (Valentina Carnelutti, especially prolific this year), a caregiver in a Trieste hospital. She is a widow, as her husband Andrea died as a result of asbestos exposure, and he was not the only one among his work crew to suffer such a fate – his friend Sandro, the husband of Angela’s best friend Elena (Rossana Mortara), is next on the list. Both Elena and Angela blame their former boss, an entrepreneur in the field of construction named Francesco Gorian (Slovenian actor Branko Završan), for their loss.

When Angela learns that Gorian has suffered a stroke and ended up in her hospital, she goes to visit him. There, she meets his son Enrico (Enrico Inserra), who, unaware of the history between the families, admires her professionalism and offers her work taking care of Francesco at their home. She is reluctant to accept at first, but when she finally does, she finds herself facing the dilemma of whether or not to exact revenge – and if so, how?

The Man Without Guilt might be a feature debut, but it is actually a mature work: a film by a mature auteur (Gergolet has several shorts, some documentaries and a lot of industry films under his belt, both in Slovenia and in Italy) and a mature person. The way he intertwines complicated personal histories with equally toxic national ones is simply masterful, which is also the case with the use of the Slovenian language, which appears only during key moments of immense emotional tension. His smart writing is matched by his equally deft directing, with a strong sense of visual style that combines elements such as Debora Vrizzi’s thorough camerawork, Marco Juratovec’s production design and Natalie Cristiani’s measured editing into a smooth ensemble and a logical whole. The soundscape of the film is used to maximise the emotional effect, and both Luka Ciut’s modern-classical score and Julij Zornik’s sound design serve this purpose quite well.

The casting, acting and directing of the actors are also high points of the film, with Branko Završan’s effort being the most impressive. He also has one of the most difficult acting tasks: to channel a sense of menace without speaking in any language and with very limited physical options, but also to make said menace quite human and low-key, and the actor excels at this. The other cast members are also compelling in showing the nuanced emotions and detailed motivations of their imperfect, but very human, life-like characters. The Man Without Guilt might be a tad too calculated for a movie that deals with human emotions, but it is an astonishingly mature and well-executed debut.