A Film a Week - Fairytale / Skazka

 previously published on Cineuropa

One might argue that World War II had a fairytale ending: two of the villains ended up killed, the third one repented and got pardoned, and the good guys won and lived happily ever after. But was it really that simple? According to the newest feature written and directed by Alexandr Sokurov, Fairytale, it wasn't. The film premiered in the main competition at the Locarno Film Festival, which also bears some symbolic weight given that the Russian auteur’s breakthrough also happened at the same place, 35 years ago with The Lonely Voice of Men.

Fairytale is actually a re-imagined situation in which four men, historical figures on the opposite sides in the Second World War, try to get through God’s Gate guarded by their imperial predecessor. Two of the four men were on the winning and two on the losing side during the war. Three were dictators that either embraced socialism totally, or had at least flirted with it in their younger years, while the fourth one is nominally a democrat, but actually an imperialist and traditionalist. These people are Adolf Hitler, Benito Mussolini, Yosef Vissarionovich Jugashvili – better known as Stalin – and Sir Winston Leonard Spencer Churchill, while the “gatekeeper” is none other than Napoleon Bonaparte himself.

God overhears them all, the shadow of Vladimir Ilyich Ulyanov Lenin looms over at least two of them who went the furthest in their connections with the ideas of socialism (the banter between Stalin and Mussolini is simply precious), Churchill wants to get instructions from the Queen, while Hitler shares and develops his paranoid ideas. Neither of the four can open the gate due to their various sins, from the desire for absolute power to open antisemitism, rampant self-love, imperialism or simply bowing to a higher authority other than God, but that won't not stop them from trying. Maybe the key is given in the Biblical quote at the very opening of the film: “You strangled Satan, passion bearer, with the godly strings of your suffering.” But has either of them who brought on suffering really suffered? And would it prevent them from competing with one another over various causes?

The concept of speculative fiction that brings different figures together in the same context is not that new, and Sokurov's fairytale on the textual level slightly resembles Maurice Joly’s political satire The Dialogue in Hell Between Machiavelli and Montesquieu, but with the key difference that Machiavelli and Montesquieu were able to conduct a dialogue, despite their different centuries of origin and the different philosophies they defend, while the 20^th century strongmen in Sokurov's film are not able to communicate, which often results in an Altman-esque sound design of overlapping monologues.

There is no news on the coherency level either, since Fairytale resembles a lot of Sokurov’s works in its essayistic approach consisting of the auteur’s thoughts and musings, but the good news is that the film is visually stunning and innovative due to the filmmaker’s unique idea to cut the political figures, each of them in a few different versions (different age, posture, clothing etc.), out from existing documentaries, newsreels and archival footage and set them against animated backgrounds resembling very dark paintings. With a boxy 4:3 ratio, in black and white and with added granulation, the look resembles the films from the expressionist period, with voice actors providing their deliveries in native languages, while the musical choices from the droning score to the classical and army music accompany the mood of the “plot” closely. As the title suggests, Fairytale is an odd one, and as is typical for Sokurov, quite innovative.

Francofonia

kritika originalno objavljena na: fak.hr

2015.

scenario i režija: Aleksandr Sokurov

uloge: Johanna Korthais Altes, Vincent Nemeth, Louis-Do de Lencquesaing, Benjamin Utzerath

Ovo neće biti samo filmska kritika. Neće biti ni prevashodno filmska kritika. Jedva da će biti filmska kritika uopšte. Na ovom mestu bih, atipično za mene, prozborio koju o drugim stvarima koji sa filmom nemaju mnogo veze, ali su zato neraskidivo povezani sa sadašnjim istorijskim trenutkom. Ali čisto ne želim biti bezobrazan i izlagati se riziku da budem proglašen uzurpatorom javnog prostora na internetu koji pod lažnim namerama istresa neko svoje mišljenje o politici i stanju sveta i univerzuma nakon terorističkih napada u Parizu.

Ali, hajdemo prvo obaviti obavezni deo i reći nešto o filmu. Zapravo, pitanje je koliko je Francofonia film. Jeste, u smislu medija, izražava se pokretnom slikom i rečima, ali zapravo više liči na traktat svoga autora na nekoliko povezanih i nepovezanih tema i u tome podseća na ovu kritiku dolepotpisanog autora.

Okosnica priče filma je pokušaj dokumentiranja događaja koji su kumovali sudbinom Louvra za vreme nacističke okupacije Pariza. Za očuvanje francuskog i svetskog kulturnog blaga na svom mestu možemo prevashodno zahvaliti džentlmenskom sporazumu između tadašnjeg upravitelja muzeja Jacquesa Jaujarda i nemačkog oficira zaduženog za zaplenu i čuvanje evropske kulturne baštine Franza Wolff-Metternicha. Pored toga, fabula filma skreće u svim mogućim, predvidivim i nepredvidivim pravcima koji se možda autoru i naratoru Sokurovu čine logičnim, ali nama ne moraju biti. Tako, recimo, on po Louvru ima dva vodiča, Marianne koja predstavlja vrlinu umetnosti i ideale Francuske revolucije i Napoleona koji pocrtava imperijalnu, osvajačku i zamalo kriminalnu prošlost muzeja. Povlače se paralele sa muzejem Hermitage kojeg je Sokurov već bio portretirao u Ruskom kovčegu, njihovim značajem u nacionalnim i evropskim okvirima, te njihovim sudbinama u Drugom svetskom ratu, što opet vodi do razmatranja različitog držanja i tretmana francuskih republikanaca i ruskih boljševika od strane nacista.

Francofonija je, kao što se iz mog izlaganja može zaključiti, zapravo nekoherentan film i više liči na nekakvu dnevničku belešku svog autora. Kažem, možda to njemu ima nekog smisla, kao što onaj njegov govor u Beogradu na poslednjem Festu njemu možda ima nekog smisla. Meni je ta nit pobegla.

Nisam slučajno dva pasusa više pomenuo Ruski kovčeg, film iz jednog kadra i primer Sokurovljeve čiste filmske inspiracije, možda i genijalnosti. Iako su oba filmovi o muzejima, razlike u postupku su očigledne, kao što su to i razlike u mojoj percepciji. Naime, Ruski kovčeg sam kao film mogao odvojiti od njegovog autora koji voli da izjavljuje, dok sa Francofonijom to nije slučaj. Naprosto, ceo film je izjava, i više od toga: traktat i monolog na mnoštvo tema.

Ono što mene, kao čoveka, »frankofila« i Evropljanina u ovom trenutku pogađa je što ovakav jedan projekat iza koga stoji Arte zapravo vrlo malo govori o značaju Louvra, Francuske i francuske kulture u evropskom i globalnom kontekstu. Sokurov jednostavno ne dolazi do toga. I to je ono što me je pogodilo na ličnom nivou.

Bio sam na istom ovom mestu (na kojem sam otkucao ove redove, op.a), u Cankarjevom Domu, u Ljubljani, u LIFFE-ovom press centru kada sam čuo za teroristički napad na Pariz. Broj potvrđenih žrtava je te noći skočio od nekoliko desetina do preko 100. Taj je događaj nimalo slučajan, kao i 9/11 pre toga, to je napad nekih ljudi na zapadne civilizacijske vrednosti. Nekim ljudima se to ne sviđa i misle da je legitimno ubiti putnike u avionu, radnike u poslovnoj zgradi, posetioce koncerta ili fudbalske utakmice zbog toga. To nije napad na vojni ili državni cilj, na izvor nečije frustracije (a razloga za nezadovoljstvo ima posvuda po svetu, pa i u New Yorku i Parizu), to je napad na civile i na civilizacijske simbole. Nisam zaboravio ni London, ni Madrid, ni Beirut, ni Baghdad ni Mumbai, ni sva ona druga mesta na kojima su naoružani teroristi ubijali nenaoružane civile.

Izbor Francofonije kao filma za gledanje je (moj lični) izbor Francuske kao teme. Jer šta je Evropa bez Francuske, bez njene kulture, umetnosti, filozofije i misije? Važno je da se u Evropi toga još uvek sećamo i da nismo zaboravili principe Slobode, Jednakosti i Bratstva, da ćemo samo unapređenjem njih, a ne nekakvim bedastim osvetama pobediti zla koja nas napadaju. Pariz je i kao grad i kao pojam preživeo naciste (pogledajte film Diplomatie Volkera Shlondorfa, takođe u Arte produkciji, kao i Francofonia), preživeće je i ove napade. Naše je samo da budemo ljudi i pomognemo mu.