News of the World

 kritika objavljena na XXZ

2020.

režija: Paul Greengrass

scenario: Paul Greengrass, Luke Davies (prema romanu Paulette Jiles)

uloge: Tom Hanks, Helena Zengel, Ray McKinnon, Mare Winningham, Elizabeth Marvel, Michael Angelo Covino, Thomas Francis Murphy, Fred Hechinger, Neil Sandilands, Winsome Brown, Bill Camp

U svojoj glumačkoj karijeri, Tom Hanks je imao pregršt herojskih uloga. Bio je i vojnik i astronaut, i kapetan broda i pilot, i Walt Disney i urednik Washington Posta u doba afere Watergate Ben Bradlee, i Robert Langdon u ekranizacijama romana Dana Browna i »idiot-genije« Forrest Gump kojem je sve polazilo za rukom i koji je slučajno »izmislio« dobar deo američke pop-kulture. Jedna stvar mu je, međutim, nedostajala u glumačkoj karijeri da bi se ispostavio kao pravi i potpuni američki junak. Tom Hanks do sada nije snimio nijedan vestern, a najbliže što je tome prišao bilo je posuđivanje glasa za ulogu drvenog kauboja Woodyja u animiranom serijalu Toy Story.

Iako heroj od glave do pete, Tom Hanks se, međutim, ne uklapa u kalup mitoloških vestern junaka. Deluje suviše blagonaklono i pristojno da bi bio revolveraš, a suviše sofisticirano da bi bio tek obični kauboj. U teoriji bi mogao da bude nekakav šerif da se koncept institucionalne pravde ne kosi sa liberterijanskim narativom o Divljem Zapadu. Ili kakav biblijski Jov na večitom iskušenju. Ili putujući sveštenik. Ili vojni oficir koji miri železničare i kauboje ili sprečava osvetnički masakr Indijanaca. Uloga koju igra u novom filmu, takođe prvom vesternu etabliranog autora visokoprofilnih hitova Paula Greengrassa, nije ništa od navedenog, ali je nekako na tragu svega toga.

Hanks igra ratnog veterana poražene južnjačke vojske, kapetana Kidda. Pet godina posle rata u kojem se nagledao gadosti i nekako preživeo i za vreme kojeg je ostao bez žene i osećaja doma, on je putujući izvođač – čitač novina. Publika su mu radni ljudi, nepismeni ili odveć umorni da bi se latili čitanja, nastanjeni na teritoriji sa malo do nimalo infrastrukture i zakona, uz stalnu pretnju Indijanaca i bandita., zapravo svi oni koji imaju deset centi i nešto vremena i volje da poslušaju vesti iz sveta sa akcentom na ljudske priče. On je usamljen, ali je tako navikao, a lutanje po opasnim predelima prihvata kao svoju sudbinu i poslanstvo.

Putujući s jednog nastupa na drugi, nailazi na razvaljena kola na proplanku i polu-dvilju nepoverljivu plavokosu devojčicu u žbunju pored. Ona, kasnije saznajemo da se zove Johanna (Helena Zengel, nekima poznata iz berlinskog naslova System Crasher), je kći nemačkih imigranata koju su oteli Kiowa Indijanci koji su, pak, doživeli sličnu sudbinu kao njeni roditelji. Devojčica koja se ne seća svoje izvorne porodice i koja je zaboravila maternji jezik prihvatila je svoj novi indijanski identitet, prati plemenske običaje i govori njihovim jezikom. Kapetan preuzima na sebe da je, protiv njene volje, odvede do civilizacije i tamo preda onome kome treba, ali je nevolja u tome da za njeno pitanje niko nije naročito zainteresovan, pa na njega pada zadatak da je dopremi do grada koji se nalazi na par nedelja jahanja udaljenosti, gde ona navodno ima neke žive rođake.

Ono što sledi je »road movie« i avantura prepuna opasnosti poput bandita, kultista i inih oportunista koji žele da ih povrede, opljačkaju ili usmrte, ili opasnosti u vidu nevremena i nezgoda. Za to vreme se njih dvoje, a oboje su na neki način, izgubljene duše, zbližavaju i grade nekakav familijarni odnos. Ali kako to obično biva, svemu mora doći kraj...

Prva i osnovna stvar za koju Greengrassa treba pohvaliti je to da se ne stidi da od News of the World napravi pravi pravcati vestern bez zadrške i ograde, iako izvorni roman ipak nije bio to, već je dotično okruženje koristio kao kulisu za parabole prema stanju stvari u savremenom svetu. Ima u njegovom čitanju i revizionističkog pristupa okoštalim mitovima (nije to naročita novina, tome smo svedoci još od Arthura Penna, Sama Peckinpaha, Roberta Altmana i ostalih novohollywoodskih autora), određene relativizacije Građanskog rata (radnja se odvija na Jugu, ima puno ratnih veterana koji se nisu borili za održanje robovlasničkog sistema već zato što su bili mobilisani), pa i ne tako zavijenih aluzija na probleme današnjice (cenzura, »fake news«), ali više od toga, film obiluje akcijom, striktnim moralnim kodom i jasnom vizijom šta se smatra ljudskošću. Najvažnije od svega, Greengrass se ne boji romantizacije, što ponekad zna da deluje naivno, ali ima smisla jer je vestern pre svega romantičarski žanr.

Glumački, News of the World je izuzetno zanimljiv film uprkos tome što zapravo ima samo dva lika koji pritom ne mogu da razgovaraju u pravom smislu te reči međusobno, dok su ostali uglavnom kratke i prolazne epizode. U tim epizodama vidimo neke od zanimljivijih hollywoodskih i »indie« glumaca i glumica, poput Elzabeth Marvel, Michaela Angela Covina i Billa Campa koji su u stanju da sa malo vremena i bazičnim materijalom stvore nešto smisleno. Tom Hanks je očekivano dobar, na svom standardnom nivou i sa svojom standardnom energijom smirenosti i pristojnosti, a po potrebi i rešenosti da njegov lik po svaku cenu učini pravu stvar. Otkriće filma je, međutim, Helena Zengel, izrazito ekspresivna mlada glumica kojoj, čini se, savršeno pristaju uloge dece koja u sebi nose nemalu količinu muke i koja su zbog toga u nekom sukobu sa svojim okruženjem i celim svetom. Uspeh je još i veći imajući u vidu sužen opseg sredstava koji su joj bili na raspolaganju: Johanna i inače malo govori, od toga tek manji deo na maternjem nemačkom jeziku, a većinu na umirućem jeziku gde je replike morala da se nauči fonetski.

Na vizuelnom i tehničkom planu, Greengrass spaja klasičarske elemente žanra (prepoznatljivu muziku Jamesa Newtona Howarda koja se kreće od elegične do trijumfalističke, upadljive pejzaže uhvaćene kamerom Dariusza Wolskog) sa svojim tipičnim »lažno-verističkim« stilom. Kada nemamo panorame snimljene dronovima, kamera je u ruci, doduše uz manje drmusanja nego u drugim Greengrassovim filmovima, ali svejedno fali makar nešto statičnih kadrova i za žanr tipičnih američkih planova. Opet, u apsolutnoj i relativnoj suši, što vesterna, što kvalitetnih filmova, News of the World je jako dobra vest.

Pieces of a Woman

 kritika objavljena na XXZ

2020.

režija: Kornél Mundruczó

scenario: Kata Wéber

uloge: Vanessa Kirby, Shia LaBeouf, Ellen Burstyn, Iliza Shlezinger, Benny Safdie, Sarah Snook, Molly Parker

Može se reći da je Kornél Mundruczó već od početka svoje karijere miljenik kritike, festivalskih selekcija i žirija, što se najjasnije ocrtava u uspesima njegova poslednja tri filma koja je realizovao u tandemu sa scenaristkinjom i svojom životnom partnerkom Katom Wéber. Na ovom mestu moram ponuditi disonantan ton i ostati iza izjave da su i White God (2014) i Jupiter’s Moon (2017) zapravo pretenciozni, neartikulisani filmovi sa natrpanim »Velikim temama«, do te granice da su zapravo loši, pojedinim impresivnim stilskim i tehničkim rešenjima uprkos. Mundruczó tako postaje i ostaje jedan od onih reditelja sposobnih da vizueliziraju i režiraju scenu, ali kod kojih se oseća manjak pripovedačke veštine, naročito kada je reč o široj slici, pa zbog toga zavise od kvaliteta scenarija sa kojim rade, a scenaristički rad Kate Wéber naprosto nije dobar.

Dobra vest sa prvencem para na engleskom jeziku i sa internacionalnom glumačkom postavom je to da se makar u određenoj meri drže onoga što im je poznato i iskustveno jasno, što ih u krajnjoj liniji iskreno zanima, pa je prostor za greške nastale iz mudrovanja nešto sužen. Pieces of a Woman je film o traumi gubitka novorođenčeta ispričan uglavnom iz ženske perspektive, sa ponešto autobiografskih elemenata i elemenata stvarnih slučajeva, i zbog toga se čini dosta zahvalnim za okruženje filmskih festivala. Zlatni lav mu je u Veneciji izmakao (s razlogom, Nomadland je skoro pa savršen film), za utehu je nagrada Vanessi Kirby za najbolju glumicu na istom festivalu, uz određeni »oscarovski« žamor oko šansi Ellen Burstyn za zlatnu statuetu za sporednu ulogu.

Strukturalno, film se može podeliti u tri čina. Nakon kratke i bazične ekspozicije u kojem se upoznajemo sa našim parom protagonista, Seanom (LaBeouf) i Marthom (Kirby) i njihovim okruženjem, u prvom planu njenom familijom, majkom Elizabeth (Burstyn), sestrom Anitom (Shlesinger) i zetom Chrisom (Safdie), dolazimo do emocionalno najsnažnijeg i tehnički najboljeg dela filma: Marthinog traumatičnog kućnog porođaja snimljenog naizgled u jednom »steadycam« kadru, gde švenkovi služe kao sredstva montaže i prebacivanja perspektive s jednog na drugi lik. Osim Marthe i Seana, u kući je prisutna i babica Eva (Parker), koja je inače došla kao zamena za babicu koju su oni izabrali. Isprva se čini da Eva kontroliše situaciju i da se sve odvija po planu, ali kako porođaji i inače znaju biti nepredvidljivi i ovisni o mnogo naizgled nepovezanih faktora, polako dolazi do frke i panike i potrebe da se odluči da li i kada pozvati hitnu pomoć i urediti transfer za bolnicu. Devojčica se rađa i sve deluje normalno, ali nekoliko minuta zatim umire pre nego što je hitna pomoć uspela stići.

Drugi čin se bavi tugovanjem supružnika koji tuguju svaki na svoj način, time samo produbljujući razlike pokazane još u uvodu. Sean i Martha, naime, dolaze iz potpuno različitih okolina. On je tipičan predstavnik radničke klase: radi na gradilištu, siromašan je, neintelektualan, čak i grub, dok ona dolazi iz redova gradske buržoazije sa kasnije razjašnjenim evropskim (mađarsko-jevrejskim) poreklom. Određena doza napetosti je prisutna od prvog kadra, a Martha mora da balansira između svoje jezikave majke sklone ponižavanju drugih i Seanovog fragilnog muškog ponosa. Kada na to dodamo i činjenicu da njih dvoje imaju potpuno različite mehanizme i faze tugovanja, te da je ona u procepu i sa familijom, jasno nam je da verovatno gledamo završnu fazu njihovog odnosa.

Pritisak njene familije ključna je pokretačka sila za treći čin filma, odnosno sudsku dramu vezanu za Evino suđenje, prvo krivično, onda i parnično. Elizabeth, naime, pritiska da se Evu sudski goni, Sean na to iz svojih razloga pristaje, Martha nije uverena, ali njena rođaka, advokatica Suzanne (Snook), uverena je u uspeh. Mehanizam svih u Marthinom okruženju je jasan: za tragediju neko mora biti kriv, a ako niko drugi nije kriv, onda je ona sama kriva jer nije verovala u sistem i otišla u porodilište. Slučajnosti se negira čak i postojanje.

Glumački, film je izvrstan. Vanessa Kirby ima nimalo zahvalan zadatak da sa vrlo malo reči igra osobu koja je uglavnom prepuštena sama sebi i kojoj »pomoć« drugih zapravo smeta, što ona čini dosta ekspresivno, ali i prirodno, bez foliranja i grimasa. Dodajmo tome da je Martha dosta kriptično, ako ne i isprazno napisan lik i da zapravo ne saznajemo puno o njoj i njenoj suštini, ali da glumica ipak uspeva da nas veže za nju. Shia LaBeouf i inače ima auru neprijatnog tipa (glasine i novinski napisi to potvrđuju), pa mu iritantni, neprijatni tipovi dobro stoje. Njegov lik je, pak, previše napisan, pa neki od detalja ne vode nikamo osim prema inflaciji grozote toliko da se zapitamo šta je Martha ikada videla u njemu. Treći ključan lik je Elizabeth, a monolog koji Ellen Burstyn izgovara slikovito opisuje međugeneracijske razlike između onih koji su imali makar i nesvesne veze sa Drugim svetskim ratom i holokaustom kao najvećom tragedijom čovečanstva i onih koji su toga bili pošteđeni, te je kao takav idealan za one foršpane u noći Oscara.

Dobru glumu akcentuju određena rešenja po pitanju fotografije i muzičke pratnje, pa čak i par relaksacija u scenariju. Primera radi, to da se pozadina oko Marthe muti kad god je ona u kadru ilustruje njeno psihičko stanje, što čini i paleta boja u eksterijeru, navodno Bostona (film je doduše sniman u Montrealu) koja prvo kopni, a onda se ponovo budi po prirodnim zakonima (autorski par potpisuje datume kada se nešto događa). Muzika Howarda Shorea varira od klasičarske klavirske, preko jazza do akustično-gitarske na tragu folk-rocka, emociju pogađa, ponekad i diktira, u nekim trenucima čak preočito. Dramaturški je ozvežavajuće to što povremeno dobijemo preko potrebnu relaksaciju, kao što je to, recimo, razgovor između Seana i Chrisa o The White Stripes na poslednjem porodičnom okupljanju.

Međutim, kao i u prethodna dva Mundruczóva filma, scenario je često problematičan. Iako se u određenoj meri vodi ličnim iskustvom gubitka deteta, te nasleđa koje novim generacijama ostavljaju starije, traumatizovane, te ubacuje elemente jednog stvarnog slučaja (jedna babica je u Mađarskoj zbog tragičnog ishoda kućnog poroda završila na sudu), a to je samo po sebi dovoljno za snažan film, autorski par rizikuje gurajući likove prema ekstremima i čineći ih izuzetno antipatičnima, te stvarajući inflaciju detalja i nedovoljno obrađenih ideja. Najveći problem je, pak, što Pieces of a Woman zapravo deluje lažno, kompilatorski, kao da je složen od elemenata bolje obrađenih u drugim filmskim i dramskim delima, od Three Colours: Blue (tugovanje, pritisak sredine da se tuguje tačno određeno vreme i na tačno određeni način), The Broken Circle Breakdown (gubitak deteta i raspad veze), pa čak i Tramvaj zvani želja (čak iako Martha nije nužno Blanche, Sean je Stanley Kowalski). Konačni utisak je vrlo pomešan, kao film sa potencijalom čiji su pojedini delovi daleko bolji od celine.

Lista - Januar 2021.

 

Ukupno pogledano: 52 (35 dugometražnih, 17 kratkometražnih)

Prvi put pogledano: 50 (33 dugometražna, 17 kratkometražnih)

Najbolji utisak (prvi put pogledano): Nomadland (dugometražni); Benjamin, Benny, Ben (kratkometražni)

Najlošiji utisak: Hubie Halloween

*ponovno gledanje
**kratkometražni
***srednjemetažni
**(*)kratkometražni, ponovno gledanje

objavljene kritike su aktivni linkovi

datum izvor Naslov na Engleskom / Originalni naslov (Reditelj, godina) - ocena

 

01.01. video The Man Standing Next / Namsanui bujangdeul (Woo Min-ho, 2020) - 9/10

01.01. video Hubie Halloween (Steven Brill, 2020) - 3/10

02.01. video Spontaneous (Brian Duffield, 2020) - 9/10

02.01. video The Other Lamb (Malgorzata Szumowska, 2019) - 7/10

03.01. video Kajillionaire (Miranda July, 2020) - 5/10

03.01. video Money (Park Noo-ri, 2019) - 7/10

04.01. video Blood & Flesh: The Reel Life & Ghastly Death of Al Adamson (David Gregory, 2019) - 6/10

04.01. video Mosul (Matthew Michael Carnahan, 2019) - 7/10

05.01. kino The Empty Man (David Prior, 2020) - 7/10

05.01. video Clemency (Chinonye Chukwu, 2019) - 8/10

07.01. video The Climb (Michael Angelo Covino, 2019) - 7/10

07.01. video Alone (John Hyams, 2020) - 4/10

08.01. video Saint Frances (Alex Thompson, 2019) - 8/10

08.01. kino Freaky (Christopher Landon, 2020) - 7/10

*08.01. video The Outpost (Rod Lurie, 2019) - 7/10

*09.01. kino Little Joe (Jessica Hausner, 2019) - 7/10

09.01. video Black Box (Emmanuel Osei-Kuffour Jr, 2020) - 5/10

10.01. video The Kid Detective (Evan Morgan, 2020) - 6/10

11.01. video Hillbilly Elegy (Ron Howard, 2020) - 4/10

11.01. video Let Them All Talk (Steven Soderbergh, 2020) - 6/10

13.01. video Brock: Over the Top (Kriv Stenders, 2020) - 6/10

14.01. kino Soul (Pete Docter, Kemp Powers, 2020) - 8/10

15.01. video Dick Johnson Is Dead (Kirsten Johnson, 2020) - 8/10

**15.01. festival Roots / Šaknys (Jonas Suškaitis, 2021) - 6/10

**15.01. festival Snow Shelter / Sniego pastoge (Robertas Nevecka, 2020) - 7/10

16.01. video Shadow in the Cloud (Roseanne Liang, 2020) - 6/10

**16.01. festival Confused / Sutrikimas (Petras Kuneika, 2021) - 7/10

**16.01. festival Community Gardens / Kolektyvinai sodai (Vytautas Katkus, 2019) - 8/10

18.01. video Promising Young Woman (Emerald Fennell, 2020) - 6/10

19.01. video Mystify: Michael Hutchence (Richard Lowenstein, 2019) - 7/10

**19.01. festival Cayenne (Simon Gionet, 2020) - 7/10

**19.01. festival Nestor (Joao Gonzalez, 2019) - 6/10

**20.01. festival 22:47 Line 34 / 22:47 Linie 34 (Michael Karrer, 2020) - 7/10

**20.01. festival Mthunzi (Tebogo Malebogo, 2019) - 7/10

**20.01. festival Benjamin, Benny, Ben (Paul Shkordoff, 2020) - 9/10

21.01. video Nomadland (Chloe Zhao, 2020) - 9/10

21.01. video The Midnight Sky (George Clooney, 2020) - 5/10

**22.01. festival Something to Remember / Nagot att minas (Niki Lindroth von Bahr, 2019) - 7/10

**22.01. festival My Own Landscapes (Antoine Chapon, 2020) - 5/10

23.01. kino Tesla (Michael Almereyda, 2020) - 7/10

25.01. video Pieces of a Woman (Kornel Mundruczó, 2020) - 6/10

26.01. video Where Does a Body End (Marco Porsia, 2019) - 8/10

**26.01. festival Filipinana (Rafael Manuel, 2020) - 8/10

**26.01. festival Now, Daphne / Traverser la nuit (Johann G. Louis, 2019) - 6/10

28.01. video News of the World (Paul Greengrass, 2020) - 8/10

29.01. video Horse Girl (Jeff Baena, 2020) - 7/10

29.01. video The Planters (Alexandra Kotcheff, Hannah Leder, 2019) - 5/10

**29.01. festival The Golden Buttons / Zolotye pugovitzi (Alexey Evstigneev, 2019) - 8/10

**29.01. festival The Speech (Yan Haohao, 2020) - 6/10

**29.01. festival Dar(k)win Project (Loris Lamunière, Charles Mercier, 2019) - 5/10

30.01. kino Wonder Woman 1984 (Patty Jenkins, 2020) - 6/10

**31.01. festival Weekend / Akhare hafte (Ario Motevaghe, 2020) - 9/10

A Film a Week - Tooman

 previously published on Asian Movie Pulse

Tooman (or toman) is the super-unit of currency in Iran (worth 10 rials, used in the monetary calculations in daily life) and also the title of Morteza Farshbaf’s third feature film. What revolves around what in this one is actually quite an easy guess. The movie premiered earlier this year at Fajr Film Festival before the festival touring options were cut short for the whole industry. We got to see it at Tallinn Black Nights where it competed in the official selection.

The film follows the two buddies, Davood (Mirsaeed Molavian) and Aziz (Mojtaba Pirzadeh, glimpsed in Asghar Farhadi’s Oscar-winning “The Salesman”) over the course of a year. The guys and their gang of friends are passionate about three things: football (as in soccer), horse races and gambling, so they, lead by Davood, devise a betting operation of sorts which brings them billions and billions of toomans seemingly by pure luck. Once the big money enters the picture, things tend to go sour for all of them personally and on the level of group dynamic. Could Davood, Aziz and their crew keep their sanity, friendship and lives?

“Tooman” was clearly inspired by the American crime-drama classics, especially those directed by Martin Scorsese. Some of the key ingredients are also here in the mix, like the typical “rise and fall” narrative, the bursts of violence and even the questionable attitude towards the women. The only thing “Tooman” lacks is a narrator who would tell the story with more clarity and some sense of humour, which is just the beginning of the problems.

Long story short: Farshbaf is not Scorsese even by a long shot. The plot is so bewildering that pretty much every aspect of it seems random and the filmmaker’s attempts to provide an illustration by graphics of the bets and wins are largely futile. In the end, we do not know a thing about their operation, is it fair by anyone’s standard, who are they crossing, how and why. Also, the toxic masculinity of Farshbaf’s characters (the women here are basically non-entities, their only use is to be hit or shouted at for hindering) is never countered with any form of criticism.

Directing-wise, the film also does not live up to its own ambition, especially when the filmmaker, whose past experiences are in the realm of drama, tries to play with the genre. The lack of production values and the technical know-how speaks volumes here. It is a bit better when it comes to the breakdowns within the characters’ minds and the consequences for their friendship, but it also basically goes nowhere. Luckily, Farshbaf has some sense of aesthetics, so he can treat us with a shot or two of the Iranian cinematic elegance (executed by the cinematographer Morteza Najafi), usually having something to do with a moving car and two people talking in it, while the electronica-infused soundtrack by Mohamadreza Heydary closely follows the mood cleverly framed in the four acts named after the seasons of the year.

In the end, “Tooman” is just an ambitious projects whose ambition is never backed by the clarity of vision and the sharpness of execution. Too bad.

Tesla

 kritika pročitana u emisiji Filmoskop na HR3

Dok se u Srbiji i Hrvatskoj odnos spram Nikole Tesle mijenja s državnim okvirima i političkim trendovima, od gotovo mitskog statusa koji je uživao u socijalističkoj Jugoslaviji, preko nacionalističkih projekcija na jednoj strani i pospremanja pod tepih na drugoj za vrijeme rata, pa do sadašnjeg svojatanja s obje strane, slavni znanstvenik je bio i ostao dio svjetske znanstvene i civilizacijske baštine. Najpouzdanija faktografija o znanstveniku rođenom u pasivnim krajevima Austrijskog Carstva dolazila je iz Sjedinjenih Američkih Država gdje je Tesla proveo najveći dio života i karijere, i gdje je bio iznimno cijenjen upravo zbog svojih znanstvenih, pronalazačkih i inženjerskih dostignuća. To ipak treba staviti u određeni kontekst: s uma ne valja smetnuti činjenicu da je u smislu popularne kulture Tesla kroz dobar dio XX. stoljeća bio unekoliko potisnut na rub, a u korist Thomasa Edisona kojeg je »porazio« u takozvanom Ratu struja. Razlog tome bile su različite životne filozofije dvojice pronalazača; Edison je bio prije svega poslovni čovjek koji je gledao kako zaraditi od svojih patenata i koji je aktivno gradio svoju javnu personu istraživača i pokretača industrije, dok je Tesla bio zainteresiraniji za »čistu« znanost namjenjenu cijelom svijetu, dok su mu novac i zarada bili samo sredstva za daljnje istraživanje i eksperimente. Iako je, kako se kaže, »izumio XX. stoljeće«, Tesla se u njemu našao na dubokoj margini, toliko da je u jednom trenutku najzvučnija referenca na njega bio »sweet metal« sastav koji je nosio njegovo ime. Poslovni potencijal tog imena kasnije je prepoznao investitor s pozom pronalazača, Elon Musk, pa je po njemu nazvao svoju marku električnih automobila, a Teslino ime sada krasi i linije električnih kućih uređaja i elektronskih aparata proizvedenih u Kini za potrebe određenih tržišta. Samozatajan kakav je bio, Tesla se i nekoliko puta pojavio u svojstvu filmskog lika i to u svoje obije domovine, jugoslavenskoj i američkoj. Igrao ga je njegov zemljak Rade Šerbedžija u tv-seriji Nikola Tesla Eduarda Galića iz 1977. , kasnije i Petar Božović u filmu Tajna Nikole Tesle (1980) Krste Papića, u kojem su se pojavili i Orson Welles u ulozi investitora J.P. Morgana i Oja Kodar u ulozi Katherine Johnson. Iz alternativne, ili vizije negativca (kao, primjerice, u stripu Superman u kojem je poslužio kao model za lik Ludog Znanstvenika) preselio se u američki »mainstream« u našem stoljeću, prvo kao sporedni lik u filmu Prestiž (2006) Christophera Nolana, gdje ga je igrao David Bowie, zatim i kao jedan od nosećih likova u filmu Rat struja (2017) Alfonsa Gomez-Rejona, gdje ga je odigrao Nicholas Hoult. Gomez-Rejonov film postao je žrtvom okolnosti, s distribucijom je kasnio skoro dvije godine, ambiciozni budžet od 30 miliona dolara nije isplatio ni do polovice, a kritike su uglavnom bile osrednje. Najnoviji u nizu filmova koji rade na tome da Nikola Tesla dobije poštovanje i uvažavanje koje zaslužuje, ovogodišnji je uradak Michaela Almereyde. Film se jednostavno zove Tesla, premijeru je imao na Sundance festivalu ove godine, kritika mu je uglavnom naklonjena, a kino- i video-distribucija onakva kakva mora biti u pandemijskoj godini. Određeni kuriozitet je, pak, taj da se film našao u europskim, sjeverno- i južnoameričkim, pa čak i azijskim kinima prije nego u srbijanskim i hrvatskim, gdje je otpočeo s prikazivanjem tek u kasno-jesenjem terminu.

Almereydin film najprije se može opisati kao Teslina biografija u slobodnom stilu koja znanstvenika u interpretaciji Ethana Hawkea prati kroz dio američke faze njegovog života, od posla u Edisonovom laboratoriju, preko Rata struja i partnerstva s Westinghouseom, do eksperimenata u Colorado Springsu i odnosa s investitorom J.P. Morganom. Iako se glavnina radnje izlaže kronološki i kroz nju nas vodi Morganova kći Anne (Eve Hewson) u dvostrukom svojstvu naratorice i Tesline prijateljice koja je prema njemu gajila i romantična osjećanja, prisutno je i nekoliko skokova. Anne Morgan nam kao naratorica izlaže i ponešto osnovnih biografskih podataka o Teslinom djetinjstvu uz poneki komentar (recimo onaj da je bio više povezan s majkom, nepismenom, ali mudrom ženom punom ljubavi, nego s ocem svećenikom), prepričava nam i epizodu Teslinog povratka u rodni kraj kroz prizmu bolesti, bunila i košmarnog sna, dok se sam Tesla prisjeća svog prerano preminulog brata za kojeg kaže da je zapravo on bio onaj pametniji i briljantniji od njih dvojice, i prepričava vjerojatno izmišljenu epizodu s epidemijom kolere u Lici i gotovo poganskim ritualom kojim su mještani pokušali da ju zaustave. Anne kao naratorica skače i u budućnost i razbija četvrti zid, komentirajući značaj Teslinog rada iz prizme današnjeg doba, pominjući Google i Elona Muska, predstavljajući osobe od interesa za priču »wikipedijskim« podacima i sjedeći za Appleovim računalom u prostoriji koja liči na ruševinu Teslinog laboratorija. Almereyda tokom filma ubacuje i daleko moderniju glazbu od one prisutne u vrijeme radnje, a sve završava pomalo blatantnim komentarom tako što protagonista postavlja na pozornicu, pred mikrofon, a ovaj pjeva hit Everybody Wants to Rule the World sastava Tears for Fears. U film su ubačene i potpuno fikcijske scene svađe i mirenja između Tesle i Edisona, od njihove »tučnjave« sladoledima, preko pokušaja mirenja na marginama Svjetske izložbe u Chicagu, gdje ga Edison (u interpretaciji Kylea MacLachlana) časti pitom, pa do verbalnog sukoba u prisustvu Sarah Bernhardt. Scena s pitom je tu dvostruko značajna, i kao manifestacija arogancije nekog »domaćeg« i etabliranog koji će imigranta, ma koliko dotični briljantan bio, u za to pogodnom trenutku podsjetiti da je ipak imigrant, a i s filmske strane kao referenca na MacLachlanovu možda i najbolju ulogu karijere, onu u televizijskoj seriji Twin Peaks Davida Lyncha u kojoj njegov lik, agent Cooper, sa zadovoljstvom konzumira klasik američke kuhinje.

Kroz glavninu radnje, ispresjecanu biografskim i faktografskim podacima, provlači se, pak, linija koja bi mogla biti i okosnica filma: linija Teslinog odnosa sa svijetom koji ga okružuje. Tesla taj svijet patenata i jurnjave za profitom temeljno nije razumio i u njemu se nije snalazio, zbog čega je često upadao u sukobe sa svojim suradnicima, partnerima, zaposlenicima i investitorima. Tako gubi svog najstarijeg prijatelja Szigetija koji ga je pratio još od budimpeštanskih dana, tako se razilazi s Westinghouseom (u vrlo »narodskoj« interpretaciji Jima Gaffigana) i jednako tako ne uspjeva dobiti u potpunosti na svoju stranu Morgana (Donnie Keshawarz), a sve dobronamjerne primjedbe i savjete dobivene od Anne, jedine koja uvijek stoji na njegovoj strani, odbija. Teslina introvertiranost i njegovi čvrsti ideali o progresu za cijelo čovječanstvo bez iznimke potisnuli su ga na margine društva koje za takav progres nije bilo spremno, a pitanje koje Almereyda implicitno postavlja bilo bi je li i danas možda takva situacija, odnosno radi li se o postulatima ljudske psihe, a ne prolaznoj modi određenog vremena.

Ljudskom se psihom Almereyda bavio i u jednom od svojih prethodnih nekonvencionalnih biografskih filmova, uratku Eksperimentator (2015) koji je u fokus stavio psihologa Stanleya Millgrama i njegov eksperiment o poštovanju autoriteta te posljedicama koje je psiholog i profesor zbog toga osjećao kasnije, od ekskomunikacije iz strogih akademskih krugova do statusa skoro pa pop-kulturne ikone. Tu je Almereyda također razbijao četvrti zid, preko protagonista objašnjavao publici namjenu pojedinačnih eksperimenata, ubacivao likove u boji na projektiranu crno-bijelu pozadinu, skretao prema mjuziklu i ilustrirao metaforičke slonove u sobi pravima. Almereyda je i inače zanimljiv filmaš prisutan u dugom i kratkom metru, u igranom i dokumentarnom rodu. U jednom od svojih ranijih filmova, Nadja (1994), spojio je nespojivo: obiteljsko okruženje i vampirski film. Postavio je Hamleta u suvremeno, korporativno okruženje, pritom čuvajući originalni tekst na rano-modernom engleskom jeziku i u stihu, a onda je to isto ponovio postavljanjem manje poznate Bardove drame Cymbeline u okruženje motorističkih bandi. U obje te adaptacije Shakespeareovih djela igrao je Ethan Hawke, glumac izuzetne versatilnosti, radne etike i energije koji u prosjeku igra u tri filma godišnje i kojeg po pravilu redatelji vole i vjeruju mu. Michael Almereyda je jedan od tih redatelja i Hawke mu to povjerenje ovdje uzvraća na impresivan način: iako redatelj možda ne zna kakvog Teslu želi, glumac mu instinktivno servira diskretnog i podigrano introvertiranog, briljantnog, zbunjenog i gonjenog nekom višom silom i vjerom u čovječanstvo. Almereydin film možda samo cementira činjenicu da o Nikoli Tesli zapravo jako malo znamo, ali zapravo kapitalizira na tom dojmu i vraća nas u vrijeme sadašnje da se sjetimo koliko je Tesla bio i ispred svog i ispred našeg vremena s nekim svojim znanstvenim izumima i idejama o ljudskoj dobrobiti. Na neki čudan, možda i polusvjestan način, Almereyda je, uz pomoć Hawkea kao glavnog glumca, zapravo uhvatio Teslinu suštinu.

Nomadland

 kritika objavljena na XXZ

2020.

scenario i režija: Chloe Zhao (prema knjizi Jessice Bruder)

uloge: Frances McDormand, David Strathairn, Linda May, Charlene Swankey, Bob Wells

„Docufiction” je trend koji sve više uzima maha u savremenoj kinematografiji. Razlog tome nije samo teorija da umetnost pripoveda životne istine (što može činiti savršeno kroz fikciju), već dosta više sloboda koju taj krovni termin stvaraocu ostavlja. Neki autori biraju fikcijsku obradu kako bi zaštitili svoje subjekte o kojima žele ispričati dokumentarnu priču (recimo Želimir Žilnik i njegovo remek-delo Dupe od mramora), drugi, pak, fikcijsku priču boje dokumentarnom obradom kako bi je uverljivije ispričali (Houston We Have a Problem Žige Virca), trećima je fikcija nužna u svrhu rekonstrukcije dokumentarnog materijala jer su akteri, kao i dokazni materijal, pokojni, nedostupni ili nevoljni da se sami pojave pred kamerama (Radu Jude i Uppercase Print, te Dana Budisavljević i Dnevnik Diane Budisavljević, gde dolazimo do kontra-intuitivnog pristupa da se dokumentarna građa prenosi fikcijom, a emocije i generalni duh prostora i vremena dokumentarnim materijalom). Konačno, neki poput Debre Granik (nedovršena Zimska trilogija, pre svega remek-delo Winter's Bone, Leave No Trace), Andree Arnold (American Honey) i Chloe Zhao (The Rider) od dokumentarnih i fikcionalnih elemenata kreiraju jedan neponovljiv sfumato i impresionističku sliku nečega što možemo nazvati velikom istinom.

Sa druge strane, teško je reći da je tema smrti američkog sna nova. Novohollywoodski velikani, od Peckinpaha i Pollacka, preko Ashbyja i Altmana do Cimina, propitkivali su ga u svojim filmovima i gotovo unisono došli do zaključka, da, ako je i postojao, bio je mnogo mučniji, krvaviji i prljaviji nego što se reklamirao. U novije vreme dileme nema, američki san je klinički mrtav, ali za utehu makar ostaju široki drumovi i prostranstva na kojim ga je moguće tražiti, čak i bezuspešno, dokle god nije stvar cilja nego putovanja.

Svoj drugi film u karijeri koji istupa kao retko dobar i značajan film u mršavoj i kalkulantskoj 2020. godini, pa bi se stoga mogao okititi i prestižnim nagradama u nastupajućoj sezoni, Chloe Zhao započinje info-karticom o tome kako je gradić Empire u saveznoj državi Nevadi izbrisan sa karte i iz registra poštanskih brojeva kada se zbog zatvaranja lokalne fabrike celokupno stanovništvo odselilo. Jedna od tih ljudi je i protagonistkinja Nomadlanda, Fern (McDormand) o kojoj tokom filma u doziranim porcijama saznajemo da se relativno mlada udala, da je sa mužem i za mužem otišla u Empire i zaposlila se u fabrici koju je on voleo, i tamo ostala i posle njegove smrti. Nakon zatvaranja fabrike je svoju imovinu potrpala u kombi i selila se od posla do posla, od poziva učiteljice na zameni do šljake u Amazonovom skladištu. Međutim, kako godine pritiskaju i kako je konjunktura u banani još od prethodne krize, ona od eventualne preveremene penzije ne može živeti, pa mora svoje potucanje od posla do posla podići na novi nivo.

Paralele sa Velikom depresijom 30-ih godina prošlog veka se mogu lako povući, samo što za razliku od likova iz proze Johna Steinbecka ili Malickovog najromantičnijeg filma Days of Heaven, današnji nomadi i nadničari ne rade u poljima i ne mogu čak ni pokušati sindikalnu organizaciju. Stoga su osnovali svoju neformalnu mrežu socijalnih usluga u koju na preporuku koleginice Linde (May) Fern upada. Nju vodi Bob Wells (igra samog sebe), bradati guru nove slobode. U njegovoj priči ima dovoljno hipi-elemenata da deluje intrigantno (poput vezanosti za prirodu i mogućnosti osećanja iste), ali i dovoljno realizma namenjenog ljudima u određenim godinama koji se u sve ubrzanijem društvu nisu snašli, odnosno koje je ono „sažvakalo i ispljunulo”, iako su sve radili kako treba i najbolje kako su mogli. Oni zapravo nemaju druge opcije.

Tema koja se tu probija, a koju Fern u razgovoru sa nekadašnjom komšinicom perfektno artikuliše, je razlika između toga kada neko nema kuću i kada je beskućnik. Moguće je ne posedovati i ne najmiti kuću, pa svejedno osećati toplinu doma u preuređenom automobilu, kombiju, kamperu ili prikolici. To zahteva određene kompromise po pitanju komfora (na jednom seminaru za nomada razgovara se o kantama za veliku nuždu), ali koliko je istog moguće naći u „trci pacova” sa preponama u vidu renti, osiguranja i loših iznuđenih ugovora? Primera radi, Fernina nova poznanica Swankey (takođe igra samu sebe) se zarekla da će umreti na cesti, a ne u bolnici i da je zahvalna za dobar život koji je živela, za to što je videla porodicu losova pored puta i što je pelikan sleteo pored njenog kajaka.

Chloe Zhao, čiji je prethodni film The Rider bio centriran oko bivšeg rodeo-kauboja koji mora nastaviti sa životom nakon povrede, stvorila je sasvim svoj krajnje nežni amalgam dokumentarnih uvida i fikcijskog narativa. Nomadland je korak dalje i sasvim blizu savršenstvu. Osim Frances McDormand (koja i sama može nositi auru te nesavršene, čak oronule ljudske običnosti i koja na taj način ostvaruje jednu od boljih uloga u svojoj blistavoj karijeri) i eventualno Boba Wellsa (kojeg će prepoznati malobrojni sledbenici), ostatak lica su uglavnom nepoznata, a svi se skupa tope u grupu i u pejzaž. Jedino nešto poznatije lice pripada Davidu Strathairnu koji igra Ferninu simpatiju, povremenog partnera u lutanjima i poslovima i mogućeg „dečka”. Uklopljena sa fascinantnim pejzažom uglavnom pustih američkih prostranstava van gradova, predgrađa, vojnih baza i retke preživele industrije perfektno snimljenim od strane Joshue Jamesa Richardsa i sa izuzetnom muzičkom podlogom Ludovica Einaudija, galerija likova u Nomadlandu jedan je od najboljih aspekata filma i dokaza da na svetu još ima čovečnosti.

Sam predložak Jessice Bruder je ne-fikcijskog karaktera, a količina „radnje” koju Zhao unosi u to je perfektna u toj sitnoj dozi, taman toliko da se kreće još nešto osim točkova po putu, ali da ne zasenjuje stanje i pejzaž. Naravno, ona će tu i tamo naleteti na poneko od opštih mesta i podvući nešto što bi pažljivom gledaocu moralo biti jasno samo po sebi, ali to zapravo ne kvari utisak. Nomadland je i ostaće jedan od onih malih velikih filmova koji se pamte dugo, dugo.

Promising Young Woman

 kritika objavljena na XXZ

2020.

scenario i režija: Emerald Fennell

uloge: Carey Mulligan, Bo Burnham, Alison Brie, Adam Brody, Sam Richardson, Laverne Cox, Clancy Brown, Jennifer Coolidge, Connie Britton, Chris Lowell, Max Greenfield

Kao glumica, Carey Mulligan je izabrala put kojim se ređe ide. Ona je uvek birala moćne i zahtevne uloge u teškim filmovima. Počelo je sa An Education (2009), nastavilo se sa Shame (2011), nije bilo kompromisa za naplatu honorara u međuvremenu, a onda je doleteo naslov Promising Young Woman (2020) koji deluje kao osvetnička fantazija usmerena protiv patrijarhata, a zapravo je debi relativno mlade glumice, producentkinje i scenaristkinje Emerald Fennell, najpoznatije po svom kreativnom radu na seriji Killing Eve. Carey Mulligan je kao glumica za par nijansi iznad generalnog kvaliteta filma, ali i film dolazi u zanimljiva vremena repozicioniranja određenih društvenih faktora sa svojim nišanom jasno usmerenim na patrijarhat kao takav, pa ga stoga itekako vredi uzeti u razmatranje.

Carey Mulligan igra Cassie, tridesetogodišnju devojku pred kojom je nekada stajala obećavajuća karijera studentkinje medicine i doktorke u perspektivi, a koja je sve to zamenila dnevnim poslom u kafiću i noćnim hobijem lovljenja momaka koji se prave fini, a zapravo su lešinari više nego predatori koji čekaju na žrtvu obeznanjenu od alkohola da je seksualno iskoriste. U toj situaciji je i upoznajemo: u baru, naizgled toliko obeznanjenu da ne zna gde joj je telefon da pozove taksi. U zgodnom trenutku eto momka (Brody) iz grupe prekaljenih samozvanih lovaca koji joj nudi pomoć i prevoz. Ona pristaje i njih dvoje završavaju kod njega kući, na onom mitskom još jednom piću. Momak nije ni izbliza fini kakvim se predstavlja, a pijanu devojku vidi kao šansu da iživi svoje seksualne želje. Štos je u tome da devojka zapravo uopšte nije pijana, nego je zapravo ona lovac, a on lovina.

Kada ne pokušava da otelotvori feminističku verziju Dextera, Cassie vodi relativno neispunjen život na relaciji kuća-posao. Dok je posao neinspirativan, a njen defanzivni cinizam tamo itekako prolazi, kod kuće njeni roditelji (Brown, Coolidge) nisu ni najmanje oduševljeni da njihova tridesetogodišnja kći još uvek živi pod njihovim krovom, pa joj za rođendan poklanjaju skupi kofer kao suptilni znak da je vreme da se iseli i razmisli o svojim ambicijama. Razlog za napuštanje istih je incident u prošlosti koji je posredno života koštao njenu najbolju prijateljicu Ninu, a koji se vrti oko seksualnog iskorištavanja i sramoćenja iste.

Cassie aktivno kreće putem osvete svima koji su na bilo koji način pridoneli Nininom samoubistvu, od konzervativne koleginice (Brie), preko dekanice (Britton), pa do odgovornih i njihovih advokata. Usput upoznaje i svog nekadašnjeg kolegu sa studija, Ryana (Burnham), naizgled iskreno »dobrog momka« sa kojim naizgled otpočinje skladnu romansu. Međutim kada sticajem okolnosti otkrije njegovu posrednu ulogu u incidentu, Cassie to koristi kako bi došla do kolovođe Ala (Lowell) i njemu podređenih gnjifa koji su Ninu oterali u smrt, pritom ne pitajući za cenu.

Promising Young Woman ima potencijala da postane jedan od amblematskih #metoo filmova. »Srce«, odnosno etika mu je na mestu, poenta mu je lucidna i ispravna, bez pojednostavljivanja i besmislenih izgovora. Problem, međutim, nastaje u »mesu«, u mehanici i dramaturgiji, odnosno u »style over substance« pristupu kojim mlada autorica pokušava da se dopadne publici. Stil filma oličen je u kičastoj estetici, deriviranoj iz poetika drugih autora, pocrtanoj upadljivim »soundtrackom« koji se kreće od elektronike do folk-rocka, sa posebnim akcentom na pop sa stavom i na instrumentalnu obradu Britney Spears na za to predviđenom mestu.

Emerald Fennell demonstrira zavidnu nebrigu za dramaturške koncencije, čak i kad one rade i imaju smisla, pritom zadirkujući publiku i računajući na njenu nepažnju. Prelazi između etapa filma su grubi kao menjanje brzine na ruskom traktoru, a izmenjuju se fantazija, romantična komedija i triler-drama o osveti. Neka od rešenja su toliko arbitrarna i prigodna da se opasno približavaju nivou iritacije (recimo slučaj advokata-pokajnika koji se lomi baš pred našom protagonistkinjom), druga »telefoniraju« obrate koji će se dogoditi u budućnosti, dok su neka toliko besmislena i služe jedino vrlo površnom građenju karaktera protagonistkinje (onu scenu sa razvaljivanjem kamioneta bi trebalo izrezati i zaboraviti). Na kraju krajeva, nije ni sasvim sigurno koliko je baš takav kraj (suviše neočekivan, a opet suviše potentan i dragocen da bi se tek tako pribeglo »spoiler« varijanti) ima smisla, koliko je moguć (odnosno koliko je planiranje tog sleda događaja moguće), ali makar nema ni trunke dileme oko poente, jasno nam je sve.

Carey Mulligan je izvrsna kroz ceo film i sve njegove faze, pažljivo kalibrirajući svu defanzivnost ranjene ličnosti i ludačku želju osvetnice koja nema više razloga zašto bi živela u duboko nepravednom svetu. Emerald Fennell je bolja u segmentu režije nego po pitanju dramaturgije, a jedno od rešenja u sceni nakon kulminacije je naprosto genijalno: kada se spori »zoom out« završava »jump cut« intervencijom u kojoj noć postaje jutro, dok su ostala svrsishodna, a anti-intuitivna fotografija Benjamina Kračuna u kojoj se »overdose« depresije oslikava u najjarkijim, najpastelnijim mogućim bojama jedan je od potpornih stubova filma.

Promising Young Woman jedan je od onih amblematičnih filmova koji će pravilno emotivno naravnanom i ne-ciničnom gledaocu pogoditi pravu žicu, pa će stoga poslati jedan od amblematskih filmova vremena. Za nešto ciničniju i racionalniju publiku će, pak, to biti film koji, poput suludog trkača i skršene formule, jedva stiže na cilj pre nego što se raspadne u nameri da zanemaruje zanatska pravila zaplitanja i rasplitanja zarad očekivanog jačeg emocijalnog udara.