A Film a Week - Bekim Fehmiu

 previously published on Cineuropa

Bekim Fehmiu was one of the finest Yugoslav actors of all time and the first one from Kosovo to surpass the language barrier and play in theatres all across the former country. He was also the first and one of the rare Yugoslav actors to have, at least at one point in his career, a shot at stardom both in European art house cinema and in Hollywood. He was also a man of principle who decided when, why and how to end both his career and his life. 

His life and career stand in the centre of Valmir Tertini’s documentary, which was also the filmmaker’s debut in the feature-length format. After five years in production, a premiere in Albania last year, and a tour of regional festivals, Bekim Fehmiu screened in the documentary section but out of competition at the 30th Sarajevo Film Festival.

Bekim Fehmiu is a typical biographical documentary in which the interested audience might learn the facts of its subject's early life (Fehmiu was born in Sarajevo, spent his early childhood in Skhodër, Albania, before his family settled in Prizren, Kosovo), his first acting steps (in Pristina's County Popular Theatre), his acting studies in Belgrade, his marriage with his colleague Branka Petrić and his national and international career in cinema, from his breakout roles as Beli Bora in Aleksandar Petrović’s I Even Met Happy Gypsies (1967), Odysseus in Franco Rossi’s mini-series The Odyssey and Dax Xenos in Lewis Gilbert’s The Adventurers (1970) onwards. We also get to learn about the status of the national cultural hero and the window to the world that Fehmiu enjoyed in Albania during the dark times of Enver Hoxha’s dictatorship, as well as the respect he had from his colleagues and filmmakers he collaborated with.

Most of the film’s 67 minutes of runtime goes to interviews (filmed by Endi Hoxha) with different people who knew Fehmiu and played a certain role in his life, such as his wife Branka Petrić, brother Arsim Fehmiu, filmmaker Goran Marković, writer Miljenko Jergović, late film critic Milan Vlajčić, and colleagues Faruk Begolli, Enver Petrovci, Branislav Lečić and Eleonora Giorgi, to name a few. Those interviews, against a completely black background, are constantly accompanied with music (credited to the star actor who managed to walk Fehmiu’s path later, Rade Šerbedžija) that switches genres and registers to fit the topic of the particular passage. Other than that, we can see some archival material from different countries, usually showing Fehmiu's screen successes and public appearances edited into the mix by Afrim Peposhi and Riza Vreko.

In the end, Tertini's documentary is a decent, respectful, but not exactly exceptional biographical documentary that could be a better fit for television than for a theatrical release. Bekim Fehmiu the documentary certainly respects Bekim Fehmiu the actor, the hero and the public figure, but it does not get beyond the surface in presenting his greatness.

A Film a Week - The Land Within

 previously published on Cineuropa

Kosovar-born, Swiss-based filmmaker Fisnik Maxville (also known as Fisnik Maxhuni) has forged a career in shorts and in documentaries of various lengths and styles. His two feature-length works Zvicra (2018) and Fin de Partie (2020) explored the relations between his two countries through the lenses of Kosovar-Albanian immigrants living in Switzerland and the Swiss coach taking the lead of the Kosovar national football team, respectively. After taking a break from such topics and exploring an intriguing reversed-colonialism scenario in Nostromo (2021), Maxville comes back to his homeland with his feature-length fiction debut, The Land Within, which has just premiered in Tallinn Black Nights’ First Feature Competition.

After fleeing Kosovo during the 1998/99 war and spending the ten subsequent years in Geneva, Remo (Florist Bajgora, very active in different cinematic contexts of late) gets a call from his cousin Una (Kosovar-French actress Luàna Bajrami, of Portrait of a Lady on Fire and Final Cut fame) to ask him to go back to his native village, which is now in ruins. The family patriarch, Skender, is dying, and as the only male offspring of the clan, Remo has to be there at the time of Skender’s death. Most of the inhabitants of the village were killed during the war, so the team of international scientists is excavating the mass graves, trying to identify the victims, for which they need the help of Una, Remo and the rest of the surviving villagers. Other than that, the roads to the village have been closed owing to signs of wolves being present in a nearby forest, and the frequent power cuts put Skender’s life in danger.

But as the bodies are exhumed, family secrets also surface, starting with the fact that Remo was not just the adopted son of the family, and that Skender ruled the clan with an iron fist, fuelling the ethnic tensions and mixing personal conflicts with ethnic ones in a highly combustible cocktail. How can the surviving extended family members live with one another and with themselves now that these buried secrets are coming to light?

Maxville takes his time in plotting and revealing the mystery, relying on several flashbacks all set in the 1980s, with each bearing its own title. However, the plot seems a little too convoluted, even by the standards of the topics dealt with here: family secrets, the 1990s Balkan wars, ethnic tensions and coping with guilt. The dialogue, written by Maxville in collaboration with Mathilde Henzelin, is at times a tad too cryptic and at others very poetic, while sometimes it sounds like political slogans, so it serves more as a distraction than as a way to prove a point.

However, Maxville is better at being a visual storyteller than a verbal one, and he is more than capable of channelling the atmosphere of hopelessness and being stuck in a state of limbo between a traumatising past and an uncertain future. He utilises the cinematography by Yann Maritaud, with its muddy-grey colours and different lighting and granulation for different timelines, to paint a picture of his characters’ emotions, while the cues in Nicolas Rabales’ score elicit emotions within the viewer, sometimes too directly, but never in an obviously manipulative way. Maxville should also be praised for his work with the actors, especially with the leading duo tasked with channelling complex emotions. Both Bajgora and Bajrami have arguably offered up their best acting performances to date in The Land Within.

Darkling / Mrak

 kritika objavljena na XXZ

2022.

scenario i režija: Dušan Milić

uloge: Miona Ilov, Danica Ćurčić, Slavko Štimac, Slaviša Čurović, Nikola Rakočević, Nikola-Kole Angelovski, Slađana Bukejlović

Svako ima pravo na svoje traume i strahove, individualne ili kolektivne, a i svako ima pravo da ih za potrebe svog umetničkog stvaralaštva tretira aparaturom kojom želi. Za filmskog reditelja Dušana Milića teme su na liniji nacionalne politike, bilo da je reč o mutavom anti-globalizmu (Jagoda u supermarketu), kmečavom guslanju o nacionalnoj nepravdi i nesreći (Travelator) ili slavljenje folk-kulture (Guča), a način obrade u teoriji jednostavan i žanrovski. Kod Jagode... je to bio triler talačke krize, kod Guče romantična komedija, a u slučaju Travelatora akcioni triler o likvidaciji sa pseudo-egzistencijalnim momentima.

Jasno je da Milić pokušava da se pozicionira na desnom polu srpske filmske scene, a da je tamo već poprilična gužva likova raznih profila, među kojima je Milić verovatno najveštiji iako nije nužno ni najtalentovaniji ni najelokventniji. U svom poslednjem filmu Mrak nastalom u širokoj evropskoj koprodukciji (o čemu ćemo razglabati kasnije) i premijerno prikazanom na Festu, Milić se dotiče najskuplje srpske reči i najnapuštenije nekada srpske teritorije Kosova...

Vreme radnje je negde posle marta 2004. i nemira na Kosovu koja se već u uvodnoj reči adresiraju kao pogrom. Devojčica Milica (Ilov) živi u trošnoj kući bez tekuće vode i sa strujom koje više nema nego što je ima s majkom Vukicom (Ćurčić) i dedom Milutinom (Štimac). Njeni otac i ujak su nestali u nemirima, ali još nije prošlo dovoljno vremena da bi se proglasili mrtvima. Kuća je na osami, u enklavi enklave, a noću iz mraka dopiru uznemirujući zvukovi lupanja, treskanja, zverskog režanja. Preko noći ugrožena je i njihova stoka i živina, bašta im je navodno zatrovana, pa Vukica ozbiljno razmišlja o odlasku, a Milutin hoće da ostane u svojoj kući po svaku cenu, odbija evakuaciju i žaljenjem podiže pritisak i na lokalne političare i na vojnike KFOR-a koji svakodnevno patroliraju tuda.

Za to vreme Milica ide u školu, svakodnevno se vozeći u oklopnom transporteru s italijanskim vojnicima, te svedoči o tome kako jedni za drugim njeni drugovi napuštaju svoje kuće, svoja sela i Kosovo. U školi ima važan zadatak da napiše pismo predsedniku uz obećanje da će ono najbolje i najemotivnije biti pročitano u Ujedinjenim Nacijama. Međutim, kada italijanske patrole zamene one američke, pritisak na Milicu i njene ukućane će kulminirati. Pitanje je, međutim, da li taj pritisak dolazi od stvarnih ljudi ili je posve imaginaran.

Verovatno najjače Milićevo oružje u filmu je pronalazak Mione Ilov i kasting danske glumice Danice Ćurčić koju smo nedavno imali prilike da vidimo i u Murini, i zbog njih se, naročito u srednjem delu, možemo saživeti s patnjama likova koje one igraju. Situacija je, međutim, potpuno suprotna u slučaju Slavka Štimca i lika Milutina za kojeg je usled Štimčeve širokopotezne glume manje ili više od početka jasno da je skrenuo, što takođe u priličnoj meri raskriva i centralnu „misteriju“ filma: je li pretnja stvarna ili imaginarna.

Milićeva poenta u svemu tome je da ta dilema zapravo nije ni bitna jer je strah tu i zna se ko ga je i s kojom namerom posejao, s time da se autor ustručava da „njih“ ikako drugačije imenuje osim tako bezlično. Do samog kraja i kartice teksta na ćirilici, to jest, jer bi u suprotnom bila ugrožena sredstva koja su priskrbljena iz inostranstva: Grčke, Bugarske, Italije i Danske... Vešto taktiziranje, nedostatak petlje ili pretenciozno ciljanje na filozofsku univerzalnost – prosudite sami.

Bilo kako bilo, Milić se tu oslanja na neke od obrabljenijih klišea (pismo predsedniku postaje pismo izgubljenom ocu i klizi preko ruba patetike) i zasejava barem dve stopostotne „čehovljevske puške“, praveći tako uvod za kulminaciju i opšti pičvajz sa bombama, požarima, pucnjavom u mraku i zmijama u klozetu. Kako sam naslov filma prejudicira, dosta toga se dešava u mraku i Milić taj „nedostatak slike“ puni upadljivim dizajnom zvuka. Međutim, Milić tome nije naročito dosledan, pa zato svako malo „bljesne“ da bismo videli šta se zapravo dešava, odnosno da je patnja naših likova stvarna, iako bi sa više misterije, manje osude i tehnički boljom montažom Mrak bio i efektniji i univerzalniji film.

Babai

kritika originalno objavljena u časopisu Identitet

2015.

scenario i režija: Visar Morina

uloge: Val Maloku, Astrit Kabashi, Adriana Matoshi, Enver Petrovci, Xhevdet Jashari

Nije samo stvar u mojoj prirodnoj radoznalosti i želji da saznam sve više o neposrednoj prošlosti i prilikama u zemljama u okruženju, naročito onima odakle dolaze samo jako filtrirane informacije upakovane u iskrivljene zvanične verzije, kao što je to slučaj sa Kosovom. Kosovska kinematografija me zanima i kao takva: kinematografija jedne mlade (i možda nedovršene) države, posebno zbog konteksta Jugoslavije i jugoslovenske kinematografije. Mislio sam da mi je nakon pretprošlogodišnjeg Motovuna Babai, za sada festivalski najuspešniji kosovski film, pobegao zauvek, ali se šansa ponovila i čak popravila - zbog prisustva redielja Visara Morine - na prošlogodišnjem Crossing Europe festivalu u Linzu.

 Priča je postavljena u 90-te, ali ne u one očekivane u kosovskom kontekstu ratne godine na kraju dekade, već u one relativno mirnodopske, negde oko 1995. Ostali jugoslovenski ratovi su gotovi, na Kosovu je na snazi pojačano prisustvo policije sa dugim cevima koja se iživljava nad lokalnim albanskim stanovništvom, koje opet ne priznaje centralnu vlast Srbije i Slobodana Miloševića.

U tim teškim uslovima odrasta Nori (Maloku), bez majke, sa ocem Gezimom (Kabashi), uličnim prodavcem cigareta. Njih dvojica nemaju svoj stan, već žive u proširenoj familijarnoj zajednici na selu. Zajednicom rukovodi “patrijarh”, stric Adem (Petrovci). Život je težak i otac koji ionako važi za gubitnika, planira da ode u Nemačku, jer tamo ima kakvu-takvu “vezu”, odnosno poznanika i bivšu mušteriju. Plan je da Nori ostane na selu u blizini Peći i da se o njemu, makar u prvo vreme, brine familija.

 Dečak kao dečak, ne može da zamisli život bez oca i zato na sve načine pokušava da bude s njim, najbolje da mu se priključi, a možda i da spreči njegov odlazak. Uostalom, šta dete zna o atmosferi okupacije i policijskog časa, teškim ekonomsko-socijalnim prilikama i pravilima tradicionalne porodične hijerarhije. Snaga Morininog filma je upravo u tome: ovo nije politička, pa čak ni socijalna priča ispričana sa naknadnom pameću iz vizure deteta, već pre svega priča o odrastanju i bezuslovnoj ljubavi koju sin oseća prema ocu i zbog koje će prekršiti sve kodekse i krenuti na put za njim, rizikujući pritom da zbog svoje dečije dobi i naivnosti bude meta prevaranata, nasilnika, trgovaca ljudima i da bude na milost i nemilost ljudima koje jedva poznaje.

U pogledu motivacije likova i slikanja zamršenih rodbinskih i prijateljskih odnosa na Kosovu, Babai je izuzetno uspeo film. Priča se doima ličnom i iskrenom (Morina od rane mladosti živi i stvara u Nemačkoj), iako nije autobiografska, nego se pre može nazvati kompozitom različitih anegdota iz “migrantskog bluesa”. Naći će se tu scena ili dve viška, neki pod-zaplet koji nije bio neophodan, ali i pored gubitka ritma i pada u tempu negde pri sredini, utisak je da Morina zna šta želi da kaže i da je odabrao pravu temu za svoj prvenac.

Babai je mračna i iskreno dirljiva priča koja vrlo lako može skliznuti u toliko puta viđene klišee o “putu nade” u “obećanu zemlju” da bi se tamo naletelo samo na bezlični sistem i hladan prijem. Morina se služi nekim od tih elemenata, ali vrhunsko dostignuće filma je nedostatak sentimentalnosti na kojem insistira. Portret oca kao dobrohotnog, ali ne baš sposobnog čoveka je topao, ali isti taj otac zna izgubiti živce i istući sina za nešto što po njegovom mišljenju prevazilazi granice nestašluka i postaje odraz nepoštovanja kanona patrijarhalnog društva koje Nori ne shvata ili jednostavno ne prihvata.

 Sentimentalnosti nema ni u prikazivanju porodičnih odnosa (Adem nema puno poštovanja za Gezima kojeg je ostavila žena), kao što ga nema ni po pitanju patrijarhalnih mitova o kosovskoj, albanskoj ili uopšte migrantskoj slozi. Ne, to je surov svet u kojem se svako bori za sebe i u kojem često vlada pravilo “prevari ili budi prevaren”. Istina, na par mesta će Morina ubaciti humorne momente koji se mogu učiniti proračunatim barem po dva osnova (oni privremeno rasterećuju inače tešku atmosferu filma i zapadnoj festivalskoj publici će apsurd običaja “pitanja za zdravlje” svakog ponaosob za svakog ponaosob u familiji delovati dosta apsurdnije i smešnije nego ljudima odraslim na Balkanu), ali ne i sentimentalnim. Babai jednostavno ne igra na lake poene i to treba poštovati.

Posebno treba pohvaliti glumce i hemiju među njima. Oni su pažljivo izabrani i glavna zvezda filma je mali Val Maloku koji se sjajno snalazi u društvu starijih i iskusnijih glumaca. Film svojom odmerenom interpretacijom boji i Astrit Kabashi, jedno od većih imena post-jugoslovenskog kosovskog filma, dok je prepoznatljivo prisustvo veterana Envera Petrovcija uvek dobrodošlo. Mnoštvo epizodnih likova u solidnim izvedbama takođe utiče na atmosferu i štimung filma.

 Nažalost, Babaijev festivalski ciklus se bliži kraju i sva je verovatnoća da film neće imati distribuciju, naročito tamo gde bi to bilo potrebno. Da, mislim na Srbiju u kojoj još uvek nema sluha za drugu stranu i gde se disonantni tonovi čak i u kulturi smatraju napadom na nacionalno biće. Babai bi mogao da bude prozor prema toj famoznoj drugoj strani, ako ne iz drugog razloga, onda kao primer kako se određenu temu sa neizbežnim političkim kontekstom tretira na način koji nije ni politički ni politikantski i koji je ponajviše univerzalan.

Otadžbina / Patria

2015.

režija: Oleg Novković

scenario: Milena Marković

uloge: Nebojša Glogovac, Vuk Kostić, Nada Šargin, Marko Janketić, Marta Bjelica, Anita Mančić, Strahinja Blažić, Milica Trifunović, Dubravka Kovjanić

Ako se nešto mora priznati Olegu Novkoviću, onda je to doslednost u filmskom izrazu. Čovek radi art-filmove i od toga ne odustaje, pa makar radio sa ne baš bajnim budžetima i sa pauzama od po više godina između dva naslova. Upitno je, međutim, valja li to što on radi, ali očito da svetski festivali to podržavaju, stavljaju te filmove u program i neretko nagrađuju, ne baš prvim nagradama, ali neki “buzz” postoji. U prevodu na domaći teren to znači da će Novkovićevi filmovi podeliti kritiku (koja češće naginje simpatijama nego antipatijama) i imati relativno ograničenu, ali fanovski nastrojenu publiku.

Ako mene pitate, Novković češće ne uspeva nego što uspeva da svoju ideju iskomunicira na razumljiv i prihvatljiv način. Njegov prvenac Kaži zašto me ostavi (1993) je nabacio važnu temu PTSP-a prisilno mobiliziranih vojnika i njihovu nemogućnost da se nose sa ratnom traumom i ciničnom osudom okruženja koje ih je u taj rat i poslalo, ali se utopio u eksploataciji i zlostavljanju protagoniste i ostalih likova često koketirajući sa patetikom. Usledili su Normalni ljudi (2001), film koji se izgubio u igri realističnog okruženja (novo)beogradske depresije i beznađa i surealnih unutarnjih svetova likova.

Imao sam velike nade kada je Novković promenio scenaristu, pa je umesto notornog Koljevića na to mesto došla Milena Marković direktno iz miljea teatra. Sutra ujutru (2006) se, uz sve sitne probleme, održao do kraja i spojio konvencije melodrame sa realizmom u izrazu, pa tako postao jedan od temeljnih novobeogradskih filmova o sjebanosti, emigrantskom bluzu i depresiji. Sa filmom Beli beli svet (2010) već imam probleme, naprosto mi nije legao spoj strukture grčke tragedije sa okruženjem savremene balkanske provincije, pa sam gledanje filma prekinuo. Verovatno je do mene barem koliko do filma, tada nisam imao obavezu da neki film pogledam od početka do kraja.

Iskreno, i Otadžbinu bih prekinuo, i to verovatno odmah nakon onog pretencioznog crno-belog prologa koji se sav u statičnim kadrovima i ničim izazvanim pretapanjima odvija na Kosovu za neki Uskrs 90-ih godina, verovatno '98. pred izbijanje sukoba. Srbi za trpezom, nekoliko Albanaca, komšija, na manje vidljivim pozicijama, statični kadrovi, vožnja preko stola, pa opet statični kadrovi... Sledi nekoliko vezanih tragedija, neko je nekom nekog pobio, pa se taj sveti prvom zgodnom, pa autistično dete igra tetris, pa depresivna majka u offu napravi nešto zbog čega joj dete nastrada, pa plač i kuknjava.

Rez, kolor-film, nekoliko godina kasnije, Beograd, odnosno njegova teška periferija. Sve gravitira kafani u kojoj se dešavaju sve proslave, punoletstvo, matura itd. Vidimo iste te Kosovare sa početka, svi su u Beogradu, neki su postali uspešni privatnici (Glogovac), neki zgubidani i luzeri, neki samo gledaju koga će i kako ošteti, neki su jednostavno depresivni i zli kao kafanska pevačica Maca (Šargin). Ubrzo se i monah (Kostić) vraća iz manastira... “Setting” je opet pred-uskršnji, od Lazareve Subote do samog Uskrsa, pale se sveće i čitaju molitvenici i traži se Božja milost i spasenje od zla. Ali to baš i nije tako lako...

Kako bi i bilo kad su likovi svi do jednog nakaze, kurve, prevaranti, perverznjaci, manijaci, frikovi na rubu incesta, retardirana deca koja se upišavaju i jednostavno grozni ljudi. Sa njima je nemoguće saživeti se ako se smatrate pristojnim ljudskim bićem, sve njihove težnje se čine neiskrenim i zlim. Tokom 110 minuta filma mi smo izloženi njihovoj ljudskoj grozoti, groznim karakterima, groznim nepočinstvima, pa čak i groznoj muzici koju oni slušaju i reprodukuju, a koja se prenosi i na kartice kojima se odvajaju dani.

Štos je u tome što se sva ta ljudska beda i grozota ne sklapaju u jedan smisao. Prvo, svi ti Kosovari više izgledaju kao jedan grupni lik, ili klan, nego kao skupina individua. Nisam siguran da sam, uz najbolju volju, pohvatao ko tu kome šta dođe, ko je s kim u rodu, ko je s kim u poslu, ko koga jebe u braku, ko koga van braka, a ko koga za pare, što bukvalno u smislu prostitucije, što metaforički. Likove je moguće prepoznati po glumcima i po nekim prenaglašeno groznim karakteristikama i postupcima, ali njihove relacije, pa ni zašto rade to što rade jedni drugima ne možemo sa sigurnošću utvrditi.

Naprosto, sve u filmu sa izuzetkom “settinga” deluje proizvoljno. Autori su verovatno išli na eluzivnost, ali tako je to ispalo. Ne samo njihovi odnosi, nego i postupci i dijalozi. Jasna je namera da se u tome ostvari nekakva elipsa, ali u praksi sve to izgleda kao niz neprijatnih wtf momenata. “Jesi klao nekad?”, pita mesar monaha. “Pa gledao sam”, odgovara ovaj. Iskreno, mom morbidnom umu je drugačiji odovor pao na pamet, ali u Otadžbini nema mesta za humor, pa čak ni najcrnji od crnjaka. To je film u kome monah leči retardiranu devojku od upišavanja u gaće, bez sve zajebancije.

Naravno, glumci su tu ti kojima je uvaljen vruć krompir i koji najviše najebavaju. Lako za Vuka Kostića i njegov već standardni “typecast” balvana i za Glogovca koji se izvlači svojim manirizmima, pa čak i Nadu Šargin koja se izvlači na integritet i na to da je njen lik nekako centralni i stoga najdetaljnije napisan. U problemu su svi ostali. Nije lako igrati kreature, a najmanje tek ovlaš skicirane i ničim jasno motivirane kreature.

Da je Otadžbina loše, čak užasno filmsko iskustvo u to nema sumnje. Da je takođe loš film, takođe. Naprosto, nisam u stanju da utvrdim autorsku nameru iza svega toga. To čak nije ni toliki problem, loših filmova ima, ništa strašno. Međutim, ako se dalje pozabavimo time šta nam autori poručuju, a to je moguće pročitati iz dva dijametralno suprotna ključa, Otadžbina je potencijalno zao film, i to kako god se uzme.

Prvi od tih ključeva bi se mogao nazvati standardnom srpskom patetikom, sa daškom beogradske superiornosti. On bi glasio ovako: “Oni su jad i beda, materijalna i moralna, ali treba ih razumeti, oni su proterani sa svojih vekovnih ognjišta, pa je to zbog toga. Nisu oni Beograđani, umetnici od rođenja, oni su jadni, vidi ih kakvi su i smiluj im se.” Drugi ključ je još gori i po njemu ispada da su Srbi sa Kosova materijalna beda (ako su uopšte) zbog toga što su sami po sebi moralne nakaze i ljudska beda. Kao uvereni liberal neću sebi dopustiti da branim organiziranu i od sistema prilično zaštićenu grupu od pojedinaca koji realno nemaju nikakvu društvenu moć, ali takve generalizacije su same po sebi problematične i vode u kultur-rasizam i fašizam.

Možda nije ni do toga, iz filma je moguće iščitati barem još desetak zaumnih poruka (zapravo, funkcionalan je kao lakmus-test raznih ludosti i nepodopština), ali što više razmišljam o njemu, to mi teže pada da sam ga uopšte gledao, pa makar po zadatku. Izbegavati, ako vas baš neko puškom ne tera. Otadžbina nije vredna te muke.

Enklava / Enclave

2015.

scenario i režija: Goran Radovanović

uloge: Filip Šubarić, Denis Murić, Nebojša Glogovac, Miodrag Krivokapić, Meto Jovanovski, Anica Dobra, Qun Lajçi, Nenad Jezdić, Hristina Popović, Nenad Stanojković, Milan Sekulić

Enklava Gorana Radovanovića je jedan potreban izuzetak, budući da Kosovo jednostavno nije tema u srpskom filmu. Iako nije film bez mana, barem nije zloćudan i manipulativan, ne služi za samo-viktimizaciju i neku potencijalnu novu mobilizaciju, već jednu lokalnu priču sa terena priča manje ili više suvislo i razumljivo na nekom univerzalnom nivou. Dakle, umesto guslanja imamo studiju ljudske patnje.

Dečak Nenad (Šubarić) odrasta u naslovnoj enklavi, srpskom selu okruženom albanskim. Iz njegovog školskog sastava (jedini je učenik, u školu i iz škole ga vozi oklopni transporter) saznajemo da nema drugova, da živi sam sa pijanim ocem Vojom (Glogovac) i umirućim dedom Milutinom (Jovanovski). Društvo u transporteru mu, doduše, ponekad pravi pop Draža (Krivokapić), ali sa decom svoje generacije nema kontakta i to mu smeta.

Albanski dečaci u selu (Stanojković, Sekulić) vreme provode uglavnom u gluvarenju, a transporter gađaju više iz dosade i navike nego iz mržnje. Saznajemo da je upravo transporter i vožnja u njemu predmet njihovih dečačkih želja i da je Nenad možda njihova ulaznica. Od albanskih dečaka se izdvaja Bashkim (Murić), on je nepoverljiv, čak i agresivan prema Nenadu i generalno svemu što ima veze sa Srbima i fasciniran oružjem preko one obične dečačke fascinacije. Jasno je i zašto: on je oca izgubio u ratu, ubili su ga Srbi. Iz tog sela ili drugog, svejedno. Milutinova skora smrt koja koincidira sa albanskom svadbom u selu i uobičajeno nasilnim okolnostima pokrenuće lavinu događaja u kojima će ključni biti upravo Nenad i Bashkim.

Radovanoviću su u fokusu prvenstveno Srbi iz enklave, i to je nekako normalno: u sadašnjoj “podeli karata”, oni su ugrožena strana, baš kao što su u nekim prošlim okolnostima (do 1999. godine) ugrožena strana bili Albanci. Naravno, on radi na osnovu saznanja koja ima, pa je srpska “istina” zastupljenija od one druge. To ne znači da su Albanci do jednog dehumanizirani, naprotiv. Perspektiva je čudo, siguran sam da ne postoji zvanična srpska verzija za baš svaki događaj, kao što ne postoji ni od druge strane. Kad smo već kod srpske perspektive, jedno je to posmatrati sa relativne distance, a drugo je biti na licu mesta. Radovanović ima da kaže i ponešto na tu temu na kraju filma, ali vrlo uvijeno i stidljivo, kao da se ne bi upuštao u širi kontekst, iako bi to filmu pomoglo.

Oseća se ipak manjak nečega, neka sputanost u Enklavi. Dok imamo ekspoziciju i uvođenje novih elemenata u priču, stvar još nekako ide. Međutim, kao da nema priče. Postupci likova deluju slučajno, a mehanika zapleta prema kulminaciji je takva da bi odlično išla u komediji (likovi se traže i promašuju na relativno ograničenom prostoru), ali nije potpuno primenjiva na dramu. I ceo sukob (radnja filma je nimalo slučajno stavljena u 2004. godinu) je, čini se, mogao biti izbegnut da su se likovi normalnije ponašali.

Uteha je barem da možemo videti dobre glumce kako tumače relativno detaljno napisane likove. Glogovac je standardno dobar, Krivokapić očekivano solidan, a Anica Dobra nažalost nema značajniju ulogu. Meto Jovanovski ima nimalo lak zadatak da glumi skoro bez reči i pokreta i prenese nam muku umirućeg čoveka. Mladi Filip Šubarić je sasvim solidan, međutim ostaje zasenjen glumom Denisa Murića čiji je talenat neprikosnoven. Nakon Ničijeg deteta, opet ima veoma kompleksan lik, ali štos je u tome što ima manje prostora da se iskaže.

Enklava je svakako korak napred jer se srpski film konačno dotakao teme Kosova, a ne samo posledica pogubne politike iz 90-ih na Kosovu (imali smo filmove koji se na ovaj ili onaj način bave izbeglicama). Ipak, taj korak napred je nekako mali i stidljiv, suviše obziran i prema srpskom javnom mnjenju koje je još uvek zatrovano recidivima politike 90-ih, a čini se i prema globalnom. Balans je ponekad teško naći, a ni priču nije uvek lako ispričati iskreno. Ali treba pokušavati.