A Film a Week - Whites Wash at Ninety / Belo se pere na devetdeset

 previously published on Cineuropa

In 2018, Slovenian writer Bronja Žakelj debuted with her autobiographical novel Whites Wash at Ninety, in which she, as a character, has to deal with a troubled childhood and youth during the 1980s and early 1990s, as she has to contend with tragedies and the passing of her loved ones. It became a bestseller in her home country and was later translated into eight more languages. Seven years later, the film adaptation of Whites Wash at Ninety by Marko Naberšnik, who also co-wrote the script with the author, has premiered at the 31st Sarajevo Film Festival, in the Open Air section.

Young Bronja (Mei Rabič) is growing up in a vibrant household with her brother Rok (Jaka Mehle), mother Mita (Tjaša Železnik), father Janez (Jurij Zrnec) and grandmother Dada (Anica Dobra). Just as she is about to finish primary school, the first tragedy strikes, as she loses her mother to cancer. The second happens just as she finishes secondary school and starts her further studies, as she (with Lea Cok taking over the role) gets diagnosed with lymphoma. Shortly after she gets better, Rok (Žiga Šorli plays the part in adulthood) gets killed in a fatal climbing accident, and Dada gets ill and eventually dies. Bronja cannot count on much support from her father, who seems only to be passionate about politics and the end of communism, nor from her friends or boyfriends, who can scarcely cope with the intensity of her life. However, luckily, she always has something to live for.

As he demonstrated in his previous works, Marko Naberšnik is capable of handling multiple characters and directing actors as an ensemble (Rooster’s Breakfast), pulling off an epic story unfolding over an extended period of time (Shanghai Gypsy), and paying a lot of attention to period details, even when working on a tight budget (The Woods are Still Green). The latter is definitely the strongest point of Whites Wash at Ninety, since there are no flaws to be found in Maja Moravec’s production design, Nadja Bedjanić’s costumes or the authentic props deftly captured in Max Sušnik’s cinematography. On the level of each individual scene, Naberšnik showcases his precise execution.

The trouble, however, stems from the script, as the director and the novelist do not manage to “translate” the story or the emotions it carries from one medium to another. With the help of editor Milica Jelača, they have tried to introduce flashbacks to break up the chronological order and make the film appear more cinematic, but some more serious errors can be observed in the almost non-existent character development, as most individuals come off as borderline caricatures relegated to a single trait or emotion for a certain portion of the film, or even for the duration.

Lea Cok does her best to convince us of Bronja’s resilience and determination to go on with her life, and Tjaša Železnik channels Mita’s ethereal energy in the flashbacks, but Jurij Zrnec repeatedly hits the same notes as Janez, and Serbian star Anica Dobra seems miscast for the role of Dada. Dobra does her best, as she usually does, but the role of a caring granny does not suit the naturally glamorous thesp.

In the end, Whites Wash at Ninety might be viewed as way less than the sum of its parts, some of which are outstanding. It’s an example of something getting lost in translation between the media of literature and cinema. However, the status of its source material might make it at least a minor hit on home turf, despite the movie being so clunky.

A Film a Week - Slovenia, Australia and Tomorrow the World / Slovenija, Avstralija in jutri ves svet

Marko Naberšnik has made his filmmaking career going against the mainstream in Slovenian cinema – emulating the style of the past times and Yugoslav cinema of the so-called Czech school period. His debut Rooster’s Breakfast was a great example of it, penned by Naberšnik and novelist Feri Lainščak, the film was not only worthy of, let us say, early Paskaljević, but it also generated some cult following and brought the centralized, Ljubljana-based cinema to the easternmost parts of the country. His second effort, Shanghai Gypsy, also penned by Lainščak, tried to blend Naberšnik’s Yugoslav style with American-like biopics, it was kinda epic in scope, lyrical in moments, with some half-hearted attempt in channelling early Kusturica feeling, but it was overlong and not as good as the previous one. Then Naberšnik surprised many by doing a WWI chamber drama The Woods are Still Green in German language and in co-production with Austria, dealing with the lesser-known aspect of the war, The Alpine Front, with the special attention paid to the language and period details.

For his latest film, Slovenia, Australia and Tomorrow the World, Naberšnik says it is his most personal. The story is located in his hometown, Maribor that took a serious blow during the transition when most of the industry collapsed, which could seem also a bit photogenic, the actors are local and the level of the local slang details is amazing. However, the story is more universal: it follows a simple worker’s dream of business success wheeling and dealing in a multilevel company in his own free time, only to find himself crossed in-between his newfound “success” and his crumbling family life.

The whole bullshit of multilevel marketing can be seen plainly: all those overpriced vacuum cleaners, cosmetics and whatnot sold more as a concept like health than as a regular product, all those middle-aged, balding losers who think they can make money and feel younger through cheating, all those reptilian-looking “bosses” and motivational speakers telling that everything is possible if we really, really want it. The whole charade is not a particularly Slovenian thing, or even Eastern European thing (let us just note that half a century in communism produces a generation of people naive enough to take a fake shortcut like that). It is the way it is in post-modern, post-truth, narrative-selling dog-eat-dog world.

Naberšnik was definitely onto something and it is a pity that Slovenia, Australia and Tomorrow the World is not a better film, or at least a better done one. The film is too long and is essentially a piece of television that has somehow found its way into the movie theatres. Production values are on the same level, and combined with Naberšnik’s uninspired shot-reverse shot idea of directing, dialogue written to sound authentic but still sounds wooden, properly accented though, the whole feeling is drab. The story goes nowhere fast, it stays on the superficial level, never diving into psychology, social aspects or economics of the whole thing and basically checking a lot of family-friendly clichés.

The only time Slovenia, Australia and Tomorrow the World looks alive is when veteran stage actor and Naberšnik regular Vlado Novak appears is a few scenes, making them his own one-man show. The rest of the ensemble does not have the strength to follow him and Naberšnik simply does not know how to inspire them. Or he just needs a better project, another pair of eyes on the script, a braver cinematographer, more seasoned actors. Because this is embarrassingly bland.

The Woods Are Still Green / Die Walder sind noch grün

tekst originalno objavljen na portalu FAK.hr

2014.

režija: Marko Naberšnik

scenario: Marko Naberšnik, Robert Hofferer

uloge: Michael Kristof, Simon Šerbinek, Kristian Hodko, Aap Lindberg

Godina je 1917. Već tri godine traje krvavi Veliki rat, koji će dobiti novo ime dvadesetak godina kasnije kada izbije još jedan veći i krvaviji. Uvodna priča nam je poznata, Gavrilo Princip je pucao u istoriju, krunisanu glavu ili u čoveka, zavisno od percepcije, Austrougarska je objavila rat Srbiji, što je prouzročilo seriju međusobnih objava rata itmeđu zemalja u dva velika saveza. Mesto događanja je alpski front, tačnije dolina reke Soče i okolna brda i planine gde se očajnički ukopani u pozicije sukobljavaju austrougarski i italijanski vojnici.

Film nas uvodi u ratnu rutinu na usamljenoj koti R, gde se nalazi austrougarska osmatračka stanica. Iskusni kapetan Kopetzky (Šerbinek) se brine o dvojici vojnika, novajliji Jakobu Linderu (Kristof) i tek nešto manje zelenom Karlu Hafneru (Hodko). Dani teku normalno, očekuje se da logistika dopremi nove zalihe, možda i nekakvo pojačanje ili smenu, sve do jednog odsudnog italijanskog artiljerijskog napada. Hafner gine, Kopetzky biva teško ranjen, pa na Linderu ostaje da se brine o svemu. Jedina veza koju ima sa spoljnim svetom je telefon preko kojeg traži pojačanje ili intervenciju sanitetske službe, dok glasove sa druge strane zanimaju samo pokreti neprijateljskih jedinica.

Svoj emotivni vrhunac film doživljava u drugom činu kada komorna drama postaje duo-drama. Gledamo dvojicu različitih nacionalnosti, veroispovesti i klasne pripadnosti, da ne pominjemo različite činove, kako grcaju u istom sranju. Kopetzky na samrti priča o svojim uspomenama iz detinjstva i o svojoj familiji. Mnogo mlađi i zeleniji Linder pak o svojima koji žive tu, nekoliko kilometara severno. Ispijaju se poslednje zalihe ruma, rakije, vina i morfija, a nada da će im iko doći upomoć se gasi i gasi.

Film će jako pasti u tempu kad od duo-drame postane monodrama. Uvod u Linderovo ludilo i halucinacije obiluje praznim hodom. Stvari se, međutim, popravljaju prema kraju, pa The Woods Are Still Green, iako ne osobito nov i originalan, a posebno nespektakularan koncept, postaje i ostaje jedna jasna i konkretna anti-ratna izjava empatije i pijeteta prema žrtvama koje su pre 100 godina prolivale krv.

Slika rata koju nam Naberšnik i Hofferer nude je verodostojna i gadna. Do pred sam kraj nema muzike, jedino što čujemo, i to čujemo stalno, su zlokobni huk vetra i topovska paljba. Nema tu mesta junaštvu, samo očaju i borbi za preživljavanje. Naberšnik i Hofferer već u scenariju jasno kreiraju atmosferu koristeći se pre svega arhivskim i muzejskim materijalom, od pisama neimenovanih poginulih, preživelih ili dezertiralih vojnika, pa do muzejskih scenskih rekvizita, originalnog oružja, pa čak i krova planinske osmatračnice. Čak su i lokacije na kojima je snimano originalne, u pitanju je zapadna strana Nacionalnog Parka Triglav koja je zaista bila poprište odsudnih bojeva u ratu.

Marko Naberšnik je poznato ime slovenskog filma, možda jedini pravi hit-autor koji iza sebe ima veoma uspešne filmove Petelinji zajtrk (Petlov doručak) i Šanghaj. Ta dva filma su odisala toplinom i ljudskošću, čemu su doprinele lokacije Prekmurja i literarna podloga Ferija Lainščeka. Naberšnikov stil i izraz bi se najbolje mogao opisati kao jugoslovenski. U tom smislu je njegov novi film, napisan, produciran i snimljen u samo godinu dana, skok na novu teritoriju, u novu tematiku i novu estetiku. Ravnicu su zamenile planine, toplinu i bogatstvo boja makar vizuelna hladnoća, “shaky-cam” realizam, siromaštvo i sivilo, a jugoslovenski izraz nešto što bi se moglo nazvati centralno-evropski i festivalski. U tom smislu ne treba prevideti ni koprodukciju sa Austrijancima ni nemački jezik na kojem se odvija većina dijaloga.

Vreme za ovakav film je lukavo izabrano. Ove godine se obeležava stogodišnjica Velikog rata. Ipak, čini se da sa produkcijom nije požureno zbog čistog kalkulantstva, i da će The Woods Are Still Green imati uspešnu festivalsku i bioskopsku turneju. U pitanju je jedan pristojan i čovečan film o tome šta se dešava sa običnim kada se carevi i kraljevi igraju rata, i to treba podržati nasuprot herojizaciji i mitologizaciji i podeli na “naše” i “njihove”. Ovde ćete videti gadost rata, ali i poštovanje za veterane koji nisu imali izbora.

Šanghaj / Shanghai Gypsy

2012.

scenario i režija: Marko Naberšnik (po romanu Ferija Lainščeka)

uloge: Visar Vishka, Asli Bayram, Senad Bašić, Marjuta Slamič, Jasna Diklić, Miodrag Trifunov, Bojan Emeršič, Vlado Novak, Ivo Ban, Mišo Kontrec, Emir Hadžihafizbegović, Goran Navojec, Vojislav Brajović

  Iako mu je Šanghaj drugi celovečernji film, Marko Naberšnik je sebi već izgradio status “najjugoslovenskijeg” od svih post-jugoslovenskih reditelja. To nije nimalo posprdna ocena, jer je jugoslovenska kinematografija stvar za elementarno poštovanje, pošto je izbacivala i solidne brojke i solidne filmove. Kada se prihvatio adaptacije Lainščekovog romana Petelinji zajtrk (Pevčev doručak), Naberšnik se odlučio za jugoslovenski “stil”, puno koloritnih likova, puno usputnog humora koji nije vezan za radnju i ritam filma koji odgovara vremenu i mestu radnje: leto u Prekmurju, panonskom delu Slovenije. Rezultat toga je nešto sporiji, ali izuzetno topao i simpatičan film sa neorealističkim, komičnim likovima kakve viđamo u našem susedstvu.

  Drugi film je nešto ambiciozniji, i da ne krijem, dosta manje uspeo od Petelinjeg zajtrka. Opet je tu Prekmurje, opet je mnogo likova vezanih za radnju i događaje i opet je u pitanju roman Ferija Lainščeka, međutim Šanghaj je daleko zahtevniji materijal za prenos na film u dva smisla: produkcijskom i dramaturškom.

  Priča Šanghaja rastegnuta je na najveći deo XX stoleća i prati četiri generacije romske familije. Ako vam se u glavi stvara slika Kusturice, učinite sebi uslugu i izbrišite tu sliku. Ovde nema žalopojki, nema socijale, i magijskog realizma sa letećim i magičnim Ciganima. Veće sličnosti ćete naći sa Šutka: The Book of Records, mada Romi u Šanghaju nisu ni izbliza kitnjasti i uvrnuti kao u Šutki. Ima tu njihove tipične dinamike, veselja, svadbi, gatanja u karte, statusnih simbola, prosjačenja, blatnjave dece, muzike i drugih arhetipskih simbola ciganskog “slobodnog života”. 

  Priča počinje na suđenju Lutviji Belmondu Mirgi (Vishka) i vraća se nekoliko generacija u prošlost, u doba kada su se upoznali njegovi baba (Diklić) i deda (Trifunov), u nekom čergarskom naselju duboko na Balkanu. Sledeći, nešto duži segment posvećen je Belmondovom ocu Ujašu (Bašić) i tome kako je on, ismevan od seoskog moćnika (Hadžihafizbegović) otišao u svet i “otkrio Italiju”, kako sam kaže. Vreme je neposredno poratno, u Jugoslaviji vlada glad za zapadnjačkom robom, i Ujaš uspeva da izgradi uspešan šverc-komerc biznis, u koji uvuče i sina Lutviju. Svoj nadimak Belmondo Lutvija je dobio u jednoj berbernici u Trstu, izabravši frizuru Jean-Paul Belmonda za svoju buduću.

  Tada se familija prvi put preseli u Sloveniju, da bude bliže Trstu. Kada Belmondo odraste, otkupi nevestu Amandu (Bayram), preuzme konce očevog posla i unapredi ga i izabere komad ničije zemlje na kojoj izgradi svoju utopiju, selo Šanghaj, nazvano prema predratnoj turističkoj fotografiji Šangaja koju je prvu kupio u Trstu. Tamo će se sresti sa lokalnim policajcem (Emeršič), partijskim fukcionerom (Novak), hrvatskim kriminalcem (Navojec) i raznim koloritnim likovima. Naravno, poželeće da njegov sin Dono (Kontrec) nasledi posao, ali Dona privlači samo muzika... I idila između Roma i Slovenaca će teći, posebno simpatičan momenat je kada se svi punoletni muškarci iz Šanghaja kolektivno učlane u Partiju da bi selo dobilo struju, dok ne postane jasno da se Jugoslaviji ne piše dobro... Pitanje je može li se Belmondo izvući ili će ga progutati krupniji igrači...

  Produkcijski problem je jasan sam po sebi: radnja razvučena na toliki vremenski period je težak zadatak za snimiti, od fotografije, preko rekvizita do šminke. Upravo su maska i šminka najveći problem filma, mi ne vidimo da su se likovi uopšte postarali, i oni ostaju manje ili više u nekoj zadatoj formi, od početka do kraja.

  Drugi problemi su dramaturški i logički. Prvo, da li je moguće da četiri generacije Roma bez ikakve zdravstvene zaštite, i dugo vremena bez tekuće vode, žive u isto vreme? Možda samo iznimno, ali ovde imamo familiju nalik na Maratonce, koji su sami po sebi nadrealni. Ili ipak imamo magične Cigane koji ne stare, neko se samo izvrnu i umru kad im dođe vreme.

  Sa dramaturške strane, problem sa Šanghajem je što nije Petelinji zajtrk, prosto i jednostavno. Dva romana su potpuno različita, u smislu da Petelinji zajtrk ima unutrašnju dramaturgiju, a Šanghaj nema. Stoga im treba pristupiti različito, i u Šanghaju treba izvršiti intervenciju kako bi se događaji iz romana prebacili na film sa nekom napetošću, pa makar fingiranom. Vremenski razvučena radnja je legitimna za roman, i moguće je napraviti niz veoma suptilnih akcenata na različitim poglavljima priče, ali u dvosatnom filmu akcenti moraju biti jači, naročito prema kraju. Kraj Šanghaja je antiklimaks, i ne uspeva da nas angažira za sudbinu svog lika, prosto jer se toliko naizgled slučajnih događaja već izređalo u manje ili više ravnoj liniji.

  Međutim, do tada, Šanghaj je dobar film, i najviše se kreće “feel good”, na momente sanjarskom teritorijom. Istina, pojaviće nekoliko znakova da sreća neće trajati večno, a babina priča o točku kao simbolu i kolu sreće je značajna i autentična. Upravo autentičnost je ono što spasava film. Sjajnu muzičku podlogu nadahnutu ciganskom muzikom je napisao Saša Lošić, odgovoran i za Petelinji zajtrk i za seriju Vratiće se rode, i sve u svemu trenutno najbolji filmski kompozitor, barem kada su u pitanju etno ključevi. Pored muzike, treba napomenuti da je većina dijaloga na romskom jeziku, što je posebno zgodan detalj. Ostatak dijaloga je jednako na slovenskom i srpsko-hrvatskom, uz malo na italijanskom.

  Glumci nisu imali nimalo lak zadatak. Oni u sporednim ulogama, poznatiji publici su rutinerski odradili svoj posao, Hadžihafizbegović je napravio svoj uobičajeni posao kao mahalski moćnik, Vlado Novak, čuveni Gajaš iz prethodnog filma i “sequel” monodrame Gajaš arestant ima premalu ulogu, ali je svejedno koloritan kao partijski funkcioner, i Voja Brajović je briljantan kao elokventni beogradski gangster, ali uloga Belmonda je zahtevna. Nama nepoznati makedonsko-albanski glumac Visar Vishka je tu pokazao svoje veliko umeće i izneo skoro celi film. Kada ima scene sa Asli Bayram u ulozi Amande, ona mu spretno sekundira.

  Za kraj nije loše istaći hrabrost ovog filma. Možda se publici i svidi jugonostalgični šmek koji Naberšnik potiče svojim filmovima, i možda mu njegovo umeće donese poene kod kritike, ali možda se nađe u problemu sa politikom. Za razliku od njegovog prethodnog filma, koji nije bio politički i čija se jugonostalgija osećala samo u izrazu, Šanghaj ima jednu politički nepopularnu tezu koju makar napominje. To je da je raspad Jugoslavije bio biznis. To je hrabra izjava koja političare svodi na figure, a film u našim krajevima je i politički posao. Zato ne bi bilo loše poželeti Marku Naberšniku puno sreće sa nekim budućim projektima.