A Film a Week - Family / Družina

What is a family? A mother, a father and a child? Two children? Three? A dog? A cat? A funny uncle? A demented grandmother? A live-in girlfriend or boyfriend? What if one or more of the persons we talk about has some issues? Physical, emotional, intellectual or mental? What if that someone cannot or would not understand someone else? Is it still a family because of blood relation and/or living agreement? According to Rok Biček’s (known for Lux prize-nominated fiction feature Class Enemy) documentary, a family is much wider concept than its church or state-sponsored concept.

Biček composed his 104-minute piece of deadly serious cinema verité from 120 hours of material filmed over the course of 12 years, following his subject Matej Rajk from early teens to mid-20’s in different familial contexts. The amount of material might seem huge, but divided with the time spent with Matej, his nuclear family and his two girlfriends ant their families later on, it is not that much.

The filmmaker is not “cheating”, commenting or adding anything to the context, since his film consist only of pretty raw-looking long takes from a hand-held camera operated by the director himself, so every camera move or choice of the song played in the background is a result of a mix of good instinct and pure luck. Biček’s only intervention was choosing the takes that would get in (the film started as a student documentary short) and arranging it into smooth-running, compelling narrative with usually non-linear editing that he did himself with the help of Yulia Roschina.

Such a project might prove to be quite a task even as a work of fiction (parallels have been drawn with Richard Linklater’s magnum opus Boyhood). It might seem easier to do it as a documentary (at least cheaper), but one needs to be patient enough for the pieces to fit in and the story to close in a natural way. No matter how sensible, the subject has the right to lose the trust in filmmaker, to lose interest and to quit the whole thing anytime he wants. And Matej Rajk is far from reasonable: he is stubborn, under-educated, self-proclaimed alpha-male who had a hard life and invented a number of quite effective defense mechanisms not letting anyone to get near him.

He grew up in a special needs family as the “most normal one” among them. His parents and his brother are intellectually challenged in different degrees and compared to their status, Matej’s learning disabilities and behavioral disorders (it has never been disclosed, but seems like some form of ADHD) make him the most functional one. Biček’s initial idea was to film them all, with a focus on Matej’s brother Mitja, but Matej proved to be other kind of interesting.

We actually meet him in a delivery room, witnessing the miracle of birth of his daughter Nia. At the time, he lives with his girlfriend Barbara at her father’s home. Soon enough their relationship turns sour and Matej goes back home to his mother and brother. Nia’s visits are arranged and seem to run smoothly, as he turns to be a loving and moderately responsible father. But when Barbara has another child with another man and when Matej starts dating then severely underage Eli (her mother seems fine with it), things get not just complicated, but also ugly, it becomes a proper custody battle with threats, lies and manipulations.

We see the “type” of Matej’s girlfriends: they come from broken homes so they fall for his charm and for a certain amount of time they feel safe with him, so they stay. We also get those relationships are doomed for failure once when they see through his not that carefully arranged mask. He might act like the smartest and the most capable person in the room, but he has a lot to learn about functioning in the real world. However, the central (deteriorating) relationship here is the one between him and his daughter since she gets more and more attached to her mother and her new family unit.

Rok Biček does not judge here. He does not even explain some potentially interesting details. We do not get any background for Matej’s lost front teeth. We do not get to know why he had left the high school (he was good with computers) or why he does not have a driving license. All he does is presenting life in its harshest, but also the most complex form. Sometimes it is unnecessarily cruel (like the shooting of the dying dog), sometimes it is hypnotizing, sometimes deeply humane, but all the time it all feels so real.

Razredni sovražnik SLO

  2013.

režija: Rok Biček

scenarij: Rok Biček, Nejc Gazvoda, Janez Lapajne

igrajo: Igor Samobor, Nataša Barbara Gračner, Saša Železnik, Maša Derganc, Robert Prebil, Voranc Boh, Jan Zupančič, Daša Cupevski, Doroteja Nadrah, Špela Novak, Pia Korbar, Jan Vrhovnik

Razredni sovražnik je eden med tistimi filmi, kateremu lahko najdete en kup logičkih in drugačih nedostatkov. Očitno je da so se avtorji lotili številnih precej težkih tem, katerih ni lahko kar tako zbasati v en sam film. Ampak kritik, ki pojde po poti analize vsebine i iskanja pomanjkljivosti, tvega da postane tečen.

Na splošno, režijski prvenec Roka Bička je odličen film, katerega se ne bi posramil tudi režiser s iskušnjami in dolgo kariero za sabo.

Razredni sovražnik je postavljen v šolsko okolje, bolj ali manj v učilnico. Posneto je bilo kar nekaj takšnih filmov v zadnjih časih, denimo canneski zmagovalec The Class ali zelo emotivni Detachment. Za razliko od teh dveh filmov, interes Razrednega sovražnika se ne konča na šoli in šolskemu sistemu. Nasprotno, ta film nam ukazuje na težave cele družbe, tako kot The Hunt.

Šolski sistem v Sloveniji in zdi se tudi v celem svetu, je napačno postavljen. Namesto vedenja, znanja in veščin, v njegovem centru so otroci (kar je v redu), njihovi starši (kot njihovi zakonski predstavniki in nekakršni lobi, skupina za pritisk – to pa ni v redu) in različne inšpekcije iz ministrstva ter medijska pozornost, kar je neumno in nezaslišano. Učenci imajo le eno obveznost: narediti standardizirano državno maturo. Ta matura je pritisk za učence in tudi za šolo, ker šola mora imeti dobre rezultate na maturi, če hoče pritegniti nove generacije učencev, njihovih staršev in sponzorjev. Znanje ni več pomembna roba, znanje je eden izmed načinov da se dobi ocena. Oceno se lahko kupi z denarjem, lahko se za njo joka, grozi, baranta... Učenci vedo vse manj, kako o snovi in njeni uporabi v nadaljnjem življenju, tako tudi o stvareh katerih ni v kurikulumu. Pomembno je edino da so prezaščiteni od zunanjega, resničnega sveta, za katerega sploh niso pripravljeni ko končajo šolanje.

Posebej neprijetna ja situacija v gimnaziji, kjer se tudi dogaja radnja filma. Gimnazija, srednja šola nasplošno, je prvo srečanje mladega posameznika sa sistemom, sa vprašanjem ali ga sploh moramo spoštovati, zakaj ga spoštujemo, kako in koliko ga je treba menjati. Lahko dodamo to da so dijaška leta formativna, predvsem na emotivni in intelektualni plati. Mladostniki razumejo svoje pravice, ne poznajo pa svojih obveznosti. Oni vedo, ali pa mislijo da vedo (razlika obstaja) kaj je narobe sa svetom okoli njih in so sposobni vstati v lastno obrambo, tudi se organizirati, če začutijo da imajo sovražnika. Profesorji težave rešujejo z nadaljnjim razvajanjem dijakov, tako kot razredničarka (Derganc); z zlorabo avtoritete, kot ravnateljica (Gračner) ali z nezainteresiranostjo in sledenjem le lastnim interesom, tako kot profesor matematike (Prebil).

Vendar nihče od njih ni razredni sovražnik. Ta čast je pripadla novem, hladnokrvnem profesorju nemščine, Robertu Zupanu (Samobor). On verjame da šola ni le izobraževalna inštitucija, ampak tudi odgojna, ter meni da je srednja izobrazba privilegija in ne pravica. Inzistira da se z dijaki pogovarja le v nemščini in vstraja na tem, da ne bo znižal kriterijev. Je hladen, distanciran, lahko rečemo - nesimpatičen.

Zaradi svojih lastnosti bo proglašen za sovražnika, nacista, manijaka, perverzneša itn. Njegove težave se tu le začenjajo. Popolnoma novo obliko dobijejo takrat, ko introvertna in občutljiva dijakinja Sabina (Cupevski) naredi samomor.

Razloge zanj ne bomo izvedeli. Profesor Zupan postaja priložnosna tarča dijakom in v njem vidijo vir svojih frustracij. Za njih je on nacist, ker inzistira na nemščini - prav na uri nemščine! Baje je zaradi tega Sabina naredila samomor. Nacisti so na koncu dijaki, ker ne morejo prihvatiti nobene različnosti.

Ravnateljica profesorju nemščine teži da spremeni svojo kruto držo i nefleksibilnost, profesor matematike ga svetuje naj otrokom da klinčeve ocene, pa bo mir. Posebej zanimiva je uloga profesorice športne uzgoje (Železnik), katero je Zupan zavrnil na aroganten način in se iz nje norčeval.

Učenci so heterogena skupina; soglasni so le o tem, da ne marajo svojega profesorja nemščine. Enkrat ko ga “premagajo”, ali mislijo da so dokončno zmagali, začnejo se kregati med sabo. Kot tudi vsi revolucionarji in buntovniki brez razloga, postanejo učenci žrtve revolucije, ki požre svoje otroke. Pridigarski režiserjev komentar iz ust delavnega kitajskega imigranta, ki ne razume Slovencev (“če se ne ubijete sami, boste ubili drug drugega”) ni preveč eleganten, ampak je na mestu. Še ena resnično neskladna scena je tista s roditeljskim sestankom, iz katere je razvidno da so otroci (čeprav so to najstniki, skoraj polnoletni) le kopija svojih staršev, kar je stališče brez podlage. Poleg tega, satira v tej sceni je mlačna i neinventivna, kalkulantstka.

Resnično ne morem zamisliti drugega igralca kot Samoborja v vlogi hladnega, nefleksibilnega profesorja. On se je popolnoma vživel v lik, ki je edini popolnoma karakteriziran v celem filmu. Dobri so tudi drugi profesionalni igralci v vlogah profesorjev, tako kot amaterji v vlogah učencev. Problem je nedokončana karakterizacija vseh likov razen Zupana, ki je še posebej vidna pri učencih. Oni so nosilci tipskih lastnosti in tipskih, pogosto kontradiktornih stališč.

Razredni sovražnik je film, ki ga potrebujemo. Precizno snimljen in zaigran, emotiven, provokativen, ta film nas sili da razmišljamo o nujnih temah i težavah. Kritika je to prepoznala - film je nagrajen na tednu kritike v Benetkah. Tudi občinstvo je imelo pozitivno reakcijo. Čeprav sem ga pogledal v sproščeni, festivalski atmosferi, sem ostal pretresen in zaskrbljen za prihodnost otrok, njihovih učiteljev in celega sveta. Svet v katerem samomorilec morda najbolj ve kam gre, ni preveč optimistično mesto. Premočan film.

srbohrvaški prevod:

http://film-na-dan.blogspot.com/2014/03/razredni-sovraznik-class-enemy.html

Razredni sovražnik / Class Enemy

tekst originalno objavljen na: www.fak.hr

2013.

režija: Rok Biček

scenario: Rok Biček, Nejc Gazvoda, Janez Lapajne

uloge: Igor Samobor, Nataša Barbara Gračner, Saša Železnik, Maša Derganc, Robert Prebil, Voranc Boh, Jan Zupančič, Daša Cupevski, Doroteja Nadrah, Špela Novak, Pia Korbar, Jan Vrhovnik

Razredni sovražnik, u prevodu na naš Razredni neprijatelj je jedan od onih filmova za koje je jasno da mu se može naći gomila mana, logičkih propusta i nepažnji, gde se jasno vidi da su se autori uhvatili prevelikog broja velikih i teških tema koje ne mogu nabiti u jedan film, ali sve to je jalovo. Kritičar koji se uhvati analize sadržaja i traženja mana preuzima na sebe rizik da ispadne cepidlaka. U celini, rediteljski prvenac Roka Bičeka je odličan film, onakav kakvog se ne bi postideo reditelj sa dugom karijerom iza sebe.

Razredni sovražnik je jedan od onih ozbiljnih filmova smeštenih u škole. Bilo je toga i ranije, recimo canneski pobednik od pre nekoliko godina, The Class ili još jedan veoma emotivno nabijen film Detachment. Za razliku od ova dva filma, čiji se spektar interesovanja uglavnom završava u školi, Razredni sovražnik ukazuje na probleme društva u celini, pomalo nalik na The Hunt.

Školski sistem u Sloveniji, a čini se i u celom svetu, je pogrešno postavljen, umesto znanja u njegovom centru stoje deca, što je u redu, roditelji kao njihovi zastupnici i neka vrsta grupe za pritisak, što nije u redu, kao i raznorazne inspekcije od ministarstva i medijska pažnja, što je u najmanju ruku besmisleno. Učenici imaju jednu jedinu obavezu, oličenu u standardizovanoj državnoj maturi, ali ta ista državna matura, ma koliko da je pritisak za učenike je i pritisak za školu, jer škola mora imati dobar prosek da bi tako privukla učenike i sponzore. Znanje nije roba od značaja, znanje postaje jedno ali ne i jedino sredstvo za sticanje ocene, jer se ocene mogu kupiti, isplakati, ispretiti ili nategnuti. Učenici realno znaju sve manje i manje, kako o nezgrapnom gradivu i primeni istog u budućem životu, tako i o svetu oko sebe, o onome što ne stoji u kurikulumu, ali su tetošeni i prezaštićeni od stvarnog sveta.

 

Posebno nezgodna situacija je u gimnaziji, gde je film i smešten. Gimnazija, i srednja škola uopšte je prvi susret jedinke u formiranju sa sistemom, sa pitanjem da li ga i zašto treba poštovati, kako i koliko ga treba menjati. Dodajmo i to da su srednjoškolci u formativnim godinama, posebno na emotivnom i intelektualnom planu, da mogu da pojme svoja prava ili „prava“, da znaju ili misle da znaju (ima razlike) šta je pogrešno sa svetom oko njih i da su u snazi da stanu sebi u odbranu kada osete da imaju neprijatelja. Profesori to rešavaju daljnjim tetošenjem, kao njihova majčinski nastrojena razredna (Derganc), muljanjem i eksploatacijom autoriteta, kao njihova direktorka (Gračner) ili prostom nezainteresovanošću i izbegavanjem sukoba i gledanjem samo svog interesa, poput njihovog profesora matematike (Prebil).

Međutim, niko od njih nije razredni neprijatelj. Ta čast da bude naslovni lik ovog filma pripala je Robertu Zupanu (Samobor), novom, hladnom profesoru nemačkog jezika koji smatra da je škola i vaspitna, a ne samo obrazovna (ako i to) institucija, i koji smatra da je srednje obrazovanje privilegija, a ne osnovno ljudsko pravo. On insistira da sa učenicima komunicira na nemačkom i da ne spušta kriterijume. On je hladan i distanciran, reklo bi se čak da je prilično nesimpatičan.

Kao takav biva označen za neprijatelja, čak nacistu. I to od strane onih momaka i devojaka koji i sami imaju sklonosti ka totalitarizmu, proglašen perverznjakom i čime sve ne. Njegovi problemi tu samo počinju, ali dobijaju sasvim nov oblik kada jedna učenica, introvertna emotivka Sabina (Cupevski) izvrši samoubistvo iz razloga neobjašnjenih u filmu. On će se naći na meti svih jer u njemu vide razlog za svoju frustraciju. Nacisti su oni, a ne on. Direktorka će ga gnjaviti zbog nefleksibilnosti, matematičar će mu savetovati da klincima da te kurčeve ocene i mirna Bosna, profesorka fiskulture (Železnik) će mu zameriti što ju je odbio i arogantno ismejao, a učenici će u njegovom strogom pristupu videti razlog za Sabinino samoubistvo, ali i za svoje nagomilane frustracije.

 

Oni su heterogena grupa, složni jedino oko toga da ne podnose svog profesora. Jednom kada ga „pobede“ ili pomisle da su ga konačno pobedili, okrenuće se jedni protiv drugih. Kao i svi razmaženi revolucionari i buntovnici bez razloga, postaće žrtve samih sebe. Popujući rediteljski komentar izrečen iz usta radišnog kineskog imigranta Changa da ne razume Slovence, „jer ako ne ubije svako sebe, poubijaće se međusobno“ je nezgrapan, ali na mestu.

Zaista ne mogu da zamislim nekog drugog glumca umesto Igora Samobora u ulozi strogog, nefleksibilnog profesora. On se potpuno saživeo sa likom, jedinim do kraja karakteriziranim u celom filmu. Dobar je i ostatak profesionalne glumačke ekipe, ali za njima ne zaostaju ni naturščici u ulogama učenika. Problem sa ostatkom likova je nedovršena karakterizacija, a to se posebno vidi na učenicima koji su do jednog nosioci tipskih osobina, i imaju tipske, često kontradiktorne stavove, ali i u nezgrapno napisanoj sceni roditeljskog sastanka koja je puna nategnute satire i služi da potvrdi dubioznu tezu da su deca (ovde su u pitanju već skoro punoletni mladi ljudi) preslika stavova svojih roditelja.

Vešto snimljen, nabijen emocijama i sa nekoliko različitih i pametnih teza, Razredni sovražnik je dobar i potreban film. Kritika je to prepoznala, film je nagrađen na Nedelji kritike u Veneciji, kao i publika do koje je dospeo. Gledajući ga u opuštenoj festivalskoj atmosferi, ostao sam zamišljen i zabrinut za decu, profesore i svet u kome samoubica možda najbolje zna šta želi. Prejak film.



slovenački/slovenski prevod:
http://film-na-dan.blogspot.com/2014/03/razredni-sovraznik-slo.html