The Magic Life of V

kritika objavljena na portalu Dokumentarni.net

Nakon ekstenzivne festivalske turneje (True/False Fest, ZagrebDox, Berlinale, CPH:DOX…) započete na Sundance Film Festivalu u januaru ove godine, dokumentarni film “Veerin čarobni život” / “The Magic Life of V” / “Veeran elämät” (2019) prikazan je i na 18. DokuFestu u sklopu regionalne konkurencije Balkan Dox. Reč je pre svega o skandinavskoj priči, ali film je u balkanski deo kosovskog festivala ušao zbog porekla svog bugarskog autora Tonislava Hristova (“Dobri poštar”, “Zatvorska ekipa”), ali i činjenicom da se radi o o bugarsko-finsko-danskoj koprodukciji.

“Veerin čarobni život” dotiče se nekoliko povezanih tema: porodične disfunkcionalnosti, života s hendikepom, odnosno brige za osobu s hendikepom i role-play kulture kao terapijskog sredstva. Glavna junakinja Veera Lapinkoski finska je devojka od kojih dvadesetak godina, koju život nije mazio: roditelji su joj razvedeni, otac je alkoholičar i porodični nasilnik, a stariji brat Ville je mentalno hendikepiran usled bolesti u najranijem detinjstvu. Sve to njenu želju za samostalnim i normalnim životom čini neostvarivom, pa Veera često beži u svet fantazije igrajući role-play igre na kompjuteru, a posebno LARP (Live Action Role Play) na turnirima sa sebi sličnim otpadnicima. U tim trenucima ona se transformiše u imaginarni lik – V. Veeru ili V, uostalom, upoznajemo u sličnoj akciji – u školi magije, gde će dobiti odoru koju će često oblačiti kao neku vrstu sigurnosne ograde pred svetom. Ona, pak, nije ni najmanje zlonamerna prema bratu i pokušava da ga uključi u svoje jednostavnije aktivnosti poput mačevanja i streličarstva, što sve ide ruku pod ruku s fantazijskim granama role-play kulture. Na veliki turnir u Bugarskoj koji se održava u napuštenoj fabrici (setting igre je naučnofantastični), mesto mogućeg upoznavanja svoje buduće bliske prijateljice ili čak srodne duše, Veera odlazi sama. Sam događaj predstavlja centralnu sekvencu filma u kojoj će glavna protagonistkinja prevladati svoje strahove i suočiti se s demonima iz prošlosti.

Hristov u “Veerinom čarobnom životu” bira zanimljiv rediteljski pristup posebno nevidljive muhe na zidu, pa se subjekti upuštaju u međusobnu interakciju krajnje slobodno i prirodno. Ipak, ovde se ne radi o klasičnom, školskom opervacionom dokumentarcu, već itekako skriptiranom filmu (Hristov i Kaarle Aho potpisani su kao scenaristi, Ljubomir Cvetkov kao koscenarista), montiranom i režiranom na igranofilmski način. Dojam verovatno pojačava i role-playing hobi, sam po sebi blizak glumi, pa nam ni u jednom trenutku nije jasno koliko Veera Lapinkoski zapravo glumi lik s ekrana monitora. Reč je, dakle, o pratljivom filmu prepoznatljive strukture i prosedea omladinske indie-drame čija je istinitost možda upitna, ali zato storytelling njegovog autora nije. Pitanje je, naravno, koliko i od kakve će publike biti primljen film rođen u ovakvim zakonitostima. Veerini problemi verovatno mogu delovati trivijalno uspoređujući ih s nečijim težim i životnijim, ali i dalje su – problemi. Pitanje je takođe i Hristovljevih prioriteta, koji se fokusirao – ne nužno i ispravno – isključivo na partikularni aspekt života svoje junakinje. “Veerin čarobni život” kao filmska celina ipak funkcioniše ukoliko ju posmatramo iz univerzalnog ugla odrastanja i potrebe za pripadnošću. Ako izuzmemo dojam skriptiranosti i pomenute jednoobraznosti, Hristov je u konačnici isporučio poprilično vešto ispričanu priču.

On the President's Orders

kritika objavljena na XXZ

2019.

režija: James Jones, Olivier Sarbil

"Rat se nikada ne menja." Ova maksima iz jedne od najlegendarnijih kompjuterskih igara svih vremena ("Fallout") je možda "kafanski truizam", ali je primenjiva na pregršt ratova, doslovnih i metaforičkih. Kako to izgleda u slučaju takozvanog rata protiv droge koji trenutno vodi filipinski predsednik Rodrigo Duterte uz pomoć policije protiv navodnih kriminalaca iz redova predgradske sirotinje, otkrićemo u filmu On the President's Orders u režiji Jamesa Jonesa i Oliviera Sarbila (koji je ujedno i direktor fotografije) koji se reklamira kao "doku-triler" i koji igra u sekciji Fact or Fake: Truth on Film na DokuFestu u Prizrenu.

Najpre malo faktografije. Kada je došao na vlast 2016. godine, Duterte je inicirao sveobuhvatni napad policije na bilo koga za koga se sumnja da ima veze sa drogom, bilo da je uživalac ili diler, pritom izjavivši da mu se živo fućka za ljudska prava jer mete policijskog nasilja ne smatra ljudskim bićima. U jednom od svojih najbizarnijih govora (kojim film i počinje), sebe je uporedio sa Hitlerom, i to u pozitivnom svetlu, pronalazeći razliku jedino u tome što je njegova misija plemenitija. Rezultati prvih meseci rata protiv droge su oko tri hiljade mrtvih osumnjičenika koje je policija likvidirala bez saslušanja i suđenja. To je samo po sebi porazno stanje stvari, ali ono postaje još poraznije kada se u obzir uzme notorna korupcija u redovima filipinske policije i mogućnost zloupotrebe i podmetačine.

Jedna od ranih scena, snimljena CCTV kamerom koja prati saobraćaj, u kojoj vozač taksi-motocikla sa prikolicom biva ubijen pred svojim malim sinom od strane dvojice maskiranih počinilaca na skuteru, tetura po ulici dok ne izdahne dok mu niko od kolega i prolaznika ne pomaže i biva natovaren na prevozno sredstvo svog kolege tek kada su svi sigurni da je opasnost prošla, ubitačna je u svojoj faktualnosti. Takvo ponašanje s one strane ljudskosti je očito postala norma u društvu nasilja i straha. Svoj puni kontekst će, međutim, dobiti tek kasnije.

Trilerska komponenta filma odlično funkcioniše na početku, dok se uvode "personae dramatis" iz čijih ćemo uglova i kroz čije ćemo akcije pratiti situaciju. Možda centralna među njima, a svakako ona čiji ćemo uspon i pad pratiti, je novoimenovani šef policije u kvartu Caloocan koji se smatra centrom nasilja, Jemar Modequillo. On je na to mesto postavljen kao mera kontrole štete iz dva razloga: prvo, zato što je skloniji hapšenju nego ubijanju osumnjičenika i drugo, zato što je sposoban vođa koji može zauzdati podivljale policajce. Treći razlog je njegova vedra persona koja zna šarmirati stanovnike kvarta i uveriti ih da je policija na njihovoj strani. Ostali likovi u priči su njegov potčinjeni kapetan Will Cabrales koji se sa šefom načelno slaže, ali je sam skloniji prekim rešenjima, narednik u timu specijalaca Adolfo Augustin koji seje strah ne samo među potencijalnim osumnjičenicima, nego i među civilima i Octavio Deimos, upravitelj lokalnog prenatrpanog zatvora koji svoje štićenike možda neće ubijati (mada bi, da sme), ali će ih rado tući.

"Suprotnu stranu" predstavlja mladi Axel Martinez koji se predstavlja kao vođa bande. On je sin ubijenog taksiste sa CCTV snimka i sada kao "glava porodice" mora zaraditi novac, na načine legalne ili ilegalne. Tu su takođe i preživeli rođaci žrtava policijskog nasilja, aktivisti za ljudska prava, posetioci i lideri protesta, cinični pogrebnik koji eskalaciju policijskog nasilja lakonski naziva dobrom za biznis i sam predsednik Duterte čiji govori sabotiraju svaki pokušaj da se nasilje stavi makar pod nominalnu kontrolu. Modequillo će, naravno, na kraju filma "pasti", pod izlikom da nije uspeo da zaustavi nasilje...

Nažalost, ono što su obećali na početku i ekspoziciji, Jones i Sarbil ne uspevaju da održe do kraja filma, posebno kada je u pitanju trilerska komponenta. Naprosto, kako film odmiče, tako se spušta tempo, tenzija i drama, pa On the President's Orders postaje i ostaje prilično klasičan dokumentarac koji nudi više tačaka gledišta kroz svoje "likove", ali i iz perspektive svojih autora koji ih intervjišu i intervenišu tekstualnim karticama kako bi objasnili kontekst. Naravno, daleko od toga da je tu reč o nekom nespretno izvedenom i dosadnom "news" dokumentarcu, u zanatskom smislu je film vrlo dobar, posebno u domenu fotografije, koja je redak primer savršene kontrole ručne kamere. Međutim, fali mu doslednosti po pitanju jasne autorske namere da pređe granicu koja deli dobre filmove i izvenredne. Razočaranje je samo utoliko što to ne samo da može, već i obećava.

The Diary of Diana B. / Dnevnik Diane Budisavljević

kritika objavljena na portalu Dokumentarni.net

Zaista retko imamo prilike da vidimo film koji poseduje makar dodirne tačke s dokumentarizmom u glavnom programu Pule. Poslednji put beše to, ako nas sećanje ne vara, 2015. godine s eksperimentalno-dokumentarnim uratkom “Rakijaški dnevnik” (Hrvatski filmski savez, 2015.) Damira Čučića. Ovogodišnjoj selekciji 66. Pulskog filmskog festivala, međutim, opterećenoj marketinškom kampanjom oko “Generala” (2019) Antuna Vrdoljaka, očajnički je bila potrebna protivteža, pre svega s ideološke i filmske strane. Sva su očekivanja tako bila uprta u “Dnevnik Diane Budisavljević” (Hulahop / December / This and That Productions; 2019.), dokufikcijski hibrid Dane Budisavljević, koja sa svojom protagonistkinjom iz naslova filma nije u (bliskom) srodstvu. Ispostavilo se da je hype bio potpuno opravdan – i po pitanju umetničkih dostignuća, ali i nagrada kojih je film u konačnici osvojio čak šest: Arene za najbolji film, režiju, muziku i montažu; nagrade publike i FEDEORA žirija.

Glavna protagonistkinja filma, Diana Budisavljević (1891. – 1978.), neopravdano je zaboravljena istorijska ličnost koja bi, poput Oscara Schindlera, mogla postati simbol humanosti olovnih vremena. Ova u Innsbrucku rođena Austrijanka, udata za viđenog zagrebačkog Srbina, doktora primarijusa Julija Budisavljevića, uspela je od smrti spasiti preko 10 hiljada srpske dece za vreme NDH terora u Drugom svetskom ratu, izvukavši ih iz logora u hrvatske, katoličke i najčešće seoske familije. U tome se oslanjala na svoje veze, klasne, nacionalne i verske, a osim socijalnog kapitala ulagala je svoj trud i finansije ne tražeći ništa zauzvrat. Posle rata, međutim, Budisavljević zbog nepoćudnog nacionalnog, a naročito klasnog porekla, ne dobija zasluženi društveni status. Ostala je unekoliko zaboravljena, iako je o svojoj humanitarnoj akciji vodila dnevnik – koji je sačuvan i kao takav postao bazni materijal za film – i iscrpnu arhivu spašenih i ugroženih. Ista je u konačnici izgubljena, verovatno namerno zaturena ili uništena.

Oslanjajući se na iscrpno istoriografsko istraživanje i posežući za hibridnom formom, Dana Budisavljević pokušala je i uspela da napravi pošten i istinit, pre svega humanistički film bez ideoloških strasti. Njeno poreklo možda je dokumentarističko (“Sve pet!”, “Nije ti život pjesma Havaja” te još nekoliko naslova u ulozi montažerke i producentkinje), ali osim pisanog dnevnika Diane Budisavljević i arhivskog materijala, autorka nije mogla pronaći dovoljno građe za čisti dokumentarni film. Nedostajalo je, naime, živih svedoka koji se sećaju glavne protagonistkinje, pošto je Budisavljević bila u pedesetim godinama starosti za vreme svoje humanitarne akcije u Drugom svetskom ratu. Umrla je u anonimnosti potkraj 1970-ih, dok su spašena deca bila previše mala da bi je se detaljno sećala. Neki od njih možda su je u magli zapamtili kao ženu u bolničarskoj uniformi, ali ne više od toga.

Upravo iz tog razloga Dana Budisavljević posegnula je za (od)igranim scenama kao slamkom spasa i mogućnošću dramatiziranja situacija opisanih u dnevniku, koji je sam po sebi prilično suhoparan, više radni negoli lični. Njena odluka ispostavila se kao dobro rešenje, a ključ svega leži u poigravanju s našim očekivanjima putem dramaturške inverzije: igrane scene nose faktografiju, dok su dokumentarne zapravo na autentičnim lokacijama dosnimljena svedočanstva četvoro preživelih logoraša (Živko Zelenbrz, Nada Vlaisavljević, Milorad Jandrić i Zorka Janjanin). Svi oni svedoče o svojim logorskim patnjama, od Lobor-grada do Jasenovca, kao i užasima koja su deca poput njih preživela. Dobar deo srpskih mališana nije – umrli su od gladi, bolesti i generalno sistematske nebrige za njihovu dobrobit. Ovaj deo filma – inače celokupno snimljenog u crno-beloj tehnici i 16:9 widescreen formatu, uključujući i većinu arhivskog materijala – zadužen je za emocionalnu komponentu u kojem, primerice, jedan od preživelih sa suzom u oku priča o majčinskoj ljubavi udomiteljice i mirisu grožđa iz njenog vinograda, koje više nikad nije bilo ukusno kao tada. Redak arhivski materijal, uključujući i snimanje Dianine akcije za potrebe nikad objavljenog ustaškog propagandnog filma, popunjava igrane i dokumentarne polutke, služeći kao vezivno tkivo.

Sve u svemu, reč je o izuzetno važnom, tehnički dorađenom, pametno posloženom, emocionalnom i prilično dobrom filmskom delu. Na preovlađujuće dokumentarne delove, bilo da je reč o svedočanstvima ili arhivskom materijalu, nemoguće je imati zamerke. S druge strane, igrane sekvence deluju pomalo teatarski ukočeno, rigidno, neretko u tipskim scenama, ma koliko Alma Prica u glavnoj ulozi Diane i plejada hrvatskih, slovenačkih i srpskih glumaca u epizodnim, pokušavali udahnuti život i obojiti materijal. Pored svega navedenog, uspeh i značaj “Dnevnika Diane Budisavljević” je višestruk: protagonistkinji je nakon istorijskog i višedecenijskog zanemarivanja napokon učinjena pravda, ponovno je osuđen ustaški režim kao suštinski nehuman, dok je sa strukovne strane publici predstavljen izuzetno pametan, nastudiran i opravdan dokufikcijski film, retkost i u globalnom kontekstu.

A Film a Week - Extracurricular / Dopunska nastava

previously published on Cineuropa.org

The films of Ivan-Goran Vitez are always thought-provoking and laced with irony as well as sharp social commentary, from his student films and shorts to his work on TV series and on his features. After his intriguing mix of woods slasher, politically incorrect comedy and social drama in Forest Creatures (2010) and the World War II-themed satire Shooting Stars (2015), Vitez has written and directed his third feature, Extracurricular. A socially charged genre piece set around a hostage crisis in a school, the film also opens an array of social issues relevant to contemporary Croatia. It premiered in the national competition of the Pula Film Festival and, as a competently executed genre piece, should see a regular theatrical distribution in the near future.

Vitez dedicated just the right amount of time to exposition before events are set in motion. He opens the film with a parallel montage of a man wrapping up a gift and a woman dropping of her daughter at school on a very special day, set against the tension-building soundtrack written by Jelenko Hodak. The young girl, named Ana (first-timer Frida Jakšić), is celebrating her ninth birthday, and the school just got a brand-new gym thanks to the project of the town's corrupt mayor (veteran stage and TV actor Željko Königsknecht) and the "fortunate" timing of elections just around the corner.

Vlado Mladinić (Milivoj Beader), the man we saw wrapping the gift, is planning to spend the day with Ana, who is his daughter. After his first attempt at taking her out of class fails due to the intervention of the school staff, he comes back with plan B: a hunting rifle in one hand and a cake in the other. A divorced, desperate man left behind by society, Vlado does a desperate thing: he takes Ana's class hostage. As the situation develops, a number of interested parties join in, so to speak. Besides the kids' parents and the police, there is also the mayor, who seeks a political angle, and the fame-hungry journalist from the local online newspaper, who tries to control a situation that repeatedly gets out of control.

Vitez, by contrast, manages to maintain perfect control over the material for most of the film’s duration — not an easy task, since his ambitious script juggles a lot of characters, each with their own well-established points of view and agendas. Thanks to the director’s precise direction and good sense of timing, his characters are rather evenly developed and do not overstay their welcome on the screen. The casting choices are also interesting and seem deliberate, as most of the actors in both the main and the supporting cast play against their usual type. Cinematographer Lutvo Mekić does a very good job and the editing by Ivana Rogić is faultless.

Slight problems occur in the film’s conclusion. The ending itself could be a little tighter and better motivated, with some of the plot threads simply getting lost on the way. It feels as though the writer-director has simply tried to touch on too many social issues — such as education, the judicial and political system in Croatia, its endemic corruption, the country’s history of war, diverging parenting methods, the rise of right-wing rhetoric in public discourse, and so on. This was more of an issue in Vitez's previous films, however; here, this profusion of topics does not take as much of a toll on the film, since Extracurricular remains a good, well-paced and precisely executed genre piece.

The Traitor / Il traditore

kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda i na portalu Analitika

Ne prave ih više ovakve. Zbog toga je „Izdajnik“ („Il traditore“) oštro podelio kritiku nakon prikazivanja u Kanu i Karlovim Varima, a verovatno će se isto ponoviti i nakon crnogorske premijere na tvrđavi Forte mare u Herceg Novom. Reč je o mafijaškom filmu klasicističkog štiha u svakom smislu te reči. Belokio se oslanja na stare italijanske majstore poput Viskontija, ali i na italo-američke novoholivudske doajene žanra poput Skorsezea, Kopole i De Palme. Pritom, ostaje veran istinitoj i dokumentovanoj priči o prvom svedoku pokajniku iz redova mafije koji se okrenuo protiv saboraca.

Takav pristup zahteva erudiciju od gledaoca ili makar poznavanje mafije i njene krvave istorije. Priča pokriva više od 20 godina tokom kojih su se dogodila brojna smaknuća, veliki sudski procesi i tektonski politički potresi, pa je donekle jasno zbog čega ovakav film ne može da legne baš svakome.
S druge strane, pomalo je čudno da se baš stari komunista Belokio, majstor alegorije („Krv moje krvi“, 2015), teatričnosti („Vincere“, 2009) i političkog filma („Dobro jutro, noći“, 2003) baš sada odlučio na ep sa pištoljima, suđenjima i proslavama. Bez daljnjeg, reč je o remek delu.

Radnja počinje 1980. u Palermu, na mafijaškom samitu u vili iznad grada gde je „pošteno“ podeljeno tržište heroina između klanova ujedinjenih u Koza nostru. I pored slavljeničke atmosfere, formalno nebitni ali zato veoma dobro uvezani veteran Tomaso Masino Bušeta (fenomenalni Pjerfrančesko Favino) oseća miris baruta u vazduhu. 

Bušeta se ne vara. Uskoro izbija rat starih struktura i brutalno pohlepnog Korleone klana predvođenog Totom Rinom (reč je o selu na Siciliji koje nema veze sa porodicom iz „Kuma“). Odmah ginu dva Bušetina odrasla sina, a on je uhapšen. Nakon brutalnog saslušanja (vreme je vojne diktature u Brazilu) izručen je Italiji. Tu se upoznaje sa sudijom Falkoneom (Fausto Ruso Alezi) i postaje njegov krunski svedok u prvom od dva obimna antimafijaška procesa od 1986. do 1993.

Taj prvi proces predstavlja fokalnu tačku filma i nešto takvo je do sada neviđeno na filmu: sudnica-amfiteatar na čijem su vrhu ćelije za optužene koje u svrhu ispitivanja dovode u kaveze na dnu - i atmosferakoja je ponekad nalik grotesknom cirkusu, ponekad gladijatorskoj areni u kojoj se viče, dobacuje, raspravlja ko je „rogonja“, a ko izdajnik i gde se advokati dovijaju kako da diskredituju svedoke, pa makar na osnovu toga što govore teškim sicilijanskim dijalektom.

Naravno, Bušeta nije nevin, niti je ikakva moralna vertikala (imamo i flešbek momente posvećene njegovom mafijaškom „odrastanju“). Jasno je da svedoči kako bi osvetio poginule sinove i zaštitio preostalu decu, ma koliko moralizirao da nije izdao mafiju, već su to učinili Korleonezi pokrenuvši rat. 

Izvrsni Pjerfrančesko Favino u životnoj ulozi u svakom trenutku uspeva da pronađe pravi balans između mačo šarmera, očajnika koji pokušava da rasturi celi sistem, čoveka striktnog, ma kako izvitoperenog moralnog kodeksa i gotovo patetične ugrožene figure koja se trudi da što duže izbegne sigurnu smrt.

„Izdajnik“ je stilski raznolik, što i priliči filmu koji prelazi 20 godina, tri kontinenta i obilje lokacija sjajno snimljenih kroz objektiv Vladana Radovića, Sarajlije sa italijanskom adresom. S druge strane, za to što ovakvi „prelazi“ ne utiču na ritam i koherentnost, najveće pohvale zaslužuje montažerka Frančeska Kalveli. 

Trajanje od 135 minuta ne oseća se nijednog trenutka. Belokio vešto kombinuje masovne i intimne scene, enterijere i eksterijere i sve začinjava ponekad ironičnom upotrebom muzike. Scena koja će ući u anale je atentat sa tonom dinamita, snimljen u jednom kadru sa zadnjeg sedišta auta u kojem se vozi sudija Falkone. Po snazi, šoku i eleganciji ona je uporediva samo sa onom legendarnom konjskom glavom u prvom „Kumu“.

Ima neke kosmičke pravde u tome da Italijani naprave ultimativni mafijaški film u žanru koji je toliko opterećen konvencijama, da se čini gotovo potrošenim. I neka je ono što nije uspelo Garoneu sa ekranizacijom Savianove „Gomore“ uspelo baš Belokiju - starom i zanemarenom, ali apsolutnom majstoru.

The Factory / Zavod

kritika objavljena na XXZ

2018.

scenario i režija: Jurij Bikov

uloge: Denis Švedov, Andrej Smoljakov, Vladislav Abašin, Sergej Sosnjovskij, Aleksej Fedejev, Aleksandr Bukarov, Ivan Jankovskij, Dmitrij Kuličkov, Ilja Sokolovskij, Jurij Tarasov

Jurij Bikov je ruski polivalentni filmski autor sa izraženim osećajem za žanr i tendencijom da sam obavlja više funkcija u svojim niskobudžetnim, ali zato izrazito atraktivnim filmovima. The Factory je tu nekakav anti-rekord jer je Bikov tu prisutan samo kao reditelj, scenarista i producent, nije sam montirao, pisao muziku i igrao neku od uloga. To implicira da se na ono što je radio više fokusirao, ali to i dalje ne znači da je preležao sve dečije bolesti, iako je The Factory njegov najsolidniji i najčvršći film sa izraženom socijalnom komponentnom koju Bikov po običaju malo previše izrabljuje.

Mesto radnje je fabrika u nedođiji ruske provincije. Korumpirani tajkun Kaljugin (Smoljakov) je njen vlasnik i rešio je da je u skorijoj budućnosti zatvori zbog nerentabilnosti. Za radnike to znači noga u dupe i pravac ulica, a među njima preovlađuju oni koji se gotovo izvesno neće dočekati na noge: stari i bolesni, pred penzijom, sa porodicama i slično. Štrajk neće uroditi plodom jer gazda može da radi šta hoće (političko zaleđe se podrazumeva), pa se grupica njih odlučuje na očajnički potez: otmicu tajkuna u nadi da će isti platiti dovoljan otkup da svi uključeni mogu preživeti.

 

Akciju predvodi ćutljivi i pravdoljubivi ratni veteran koga zovu Sedi (Švedov), a pridružuje se ekipa očajnika među kojima ima i bivših kriminalaca i ljudi koji pre toga nisu baratali oružjem. Nasuprot njima je tajkunovo obezbeđenje mafijaškog tipa predvođeno Maglom (Abašin) koji je sa Sedim nekada davno delio ratni put. Brojčano su tu negde i iscrpljujući pregovori mogu da počnu. Međutim, iz vedra neba se pojavljuje policija predvođena kapetanom Dadakinom (Sokolovskij) koju navodno niko nije zvao. Ili je ipak neko to učinio, samo sa kojom namerom? Opasna igra između dve strane će uskoro postati još opasnija...

Ono što The Factory odvaja od sličnih filmova sa otmicom, pregovorima i taktičkim nadmudrivanjima uglavnom američkog porekla (recimo na pamet mi padaju recentni naslovi: Saulnierov Green Room i Wheatleyev Free Fire) je njegov "setting" - uboga fabrika metalnih šipki upropaštena privatizacijom i zapuštena čiji su radnici tek senke od ljudi. Ta realistična komponenta je ujedno i glavni adut filma jer otvara mogućnost da se prozbori koja o stanju stvari u Putinovoj Rusiji, o odjecima otimačine 90-ih i represije sovjetskog doba.

Bikov tu mogućnost hvata i ne ispušta je iz ruku. Imajući u vidu njegovu dosadašnju karijeru, pre svega filmove The Major (2013) i The Fool (2014), koji su se bavili policijskom, odnosno političkom korupcijom, taj razvoj događaja nije nimalo neočekivan. Tu se, međutim, otvara jedan prilično krupan problem: iako je Bikov vrlo vešt reditelj sa žicom za žanr koji zna da razvije scene na vrlo specifičnom prostoru, on je takođe i prilično loš scenarista sklon u najboljem slučaju tipskim, a u najgorem jednostavno lošim dramaturškim rešenjima.

On je, naime, jedan od onih koji govore kroz likove, i to većinu, a to čine velikim rečima i literarnim monolozima od kojih gledaocima koje nije teško impresionirati zastaje dah, ali to ne sakriva činjenicu da niko živ tako ne govori u određenoj situaciji. Čak i kad je sadržaj tih verbalnih izliva ispravan, a najčešće jeste, Bikov ostavlja utisak nekoga ko popuje li popuje i za to očekuje aplauz. U slučaju The Factory šteta je ipak ograničena na drugi čin u klasičnoj tročinki po pitanju dramaturške strukture jer se očekuje akciono razrešnje.

Ono, pak, samo po sebi nije impozantno i do sada neviđeno, ali njima Bikov kao reditelj demonstrira kompetentnost da film zapakuje u maniru američkih nezavisnih trilera, obračun je dovoljno napet i prolongiran da bi pokrio čak i moralističko razrešenje. Bikov sjajno koristi kameru iz ruke, dozira njenu drmusavost, diktira ritam i tempo, pritom insistirajući na preglednosti iako većina likova služi za brojno stanje, a prepoznaju se po nadimcima i "timovima" za koje igraju. Glumački, pak, film je na visokom nivou, a izgovaranje "kobasičastih" replika od ansambla neretko čini heroje filma. Denis Švedov koji igra Sedog, fokalnu tačku i moralnu vertikalu filma, je sa Bikovim već sarađivao na filmu The Major, pa poznaje rediteljev pristup, dok su drugi rutinirani glumci kaljeni na televiziji, ali i na filmu i to u zemlji čija je komercijalna kinematografija u strahovitoj ekspanziji.

Sve to čini da The Factory bude sasvim solidan žanrovski film koji služi pre svega svojoj svrsi zabave, a da ispod toga leži i razrađenija socijalna priča. Poželjno je uloviti ga na festivalu poput Motovuna ili u bioskopu ako se nađe dovoljno agilan distributer za njega.

Hail Satan?

kritika objavljena na portalu Dokumentarni.net

Vizija koju gajimo o sotonistima potiče najčešće od državno-crkvene propagande i principijelno je iskrivljena. To što zapravo ne postoje ljudi koji žrtvuju device po grobljima pod svetlošću sveća raspoređenih u divovski pentagram (osim ako, naravno, nije reč o smišljenom performansu), ne znači da oni ne postoje u mašti onih koji upravljaju društvom iz crkvenih, državnih i medijskih krugova, odnosno da se u tom obliku ne projiciraju u umove bogobojaznih i pokornih građana. Istini za volju, određeni pojedinci iz redova sotonista i sami su krivi za takav imidž, bilo zbog šupljih provokacija (Anton LaVey, vođa Church of Satan iz šezdesetih godina prošlog stoleća), bilo zbog ideološki pomerenih akcija (ekipa s norveške black metal scene devedesetih koja je intenzivno spaljivala crkve).

Američka neteistička verska i politička aktivistička skupina The Satanic Temple okrenula je, međutim, novi list. Njihov je odnos prema Sotoni drugačiji jer Lucifera smatraju pre svega pobunjenikom protiv samovolje i slobodnomislećim kritičarom autoriteta, dakle idealom znanja, umesto nekakvog zlog božanstva, pa je i njihov pristup drugačiji – društveni aktivizam umesto poze i destrukcije. Uloga šoka ovde je i dalje prisutna, ali radi se pre svega o taktici. U uvrnutom svetu današnjice, sile mraka iz drevnih knjiga zapravo stoje na braniku humanističkih i demokratskih vrednosti, naspram fundamentalističke osovine deklarativnog dobra.

Pitanje je, međutim, trebaju li baš sotonisti headlinerski jahati na čelu takve misije. Odgovor na to pitanje je – potvrdan. Ateizam, ma kako radikalan bio, dosadan je u smislu ikonografije, itekako presudne u današnjem društvu spektakla. Tome služe leće, tetovaže, rituali kao umetnički performansi i ostalo šarenilo (crnilo?) u izlogu koje privlači kako otpadnike, pobunjenike i odmetnike, tako i onu pristojnu polovicu koja savršeno funkcioniše u njima licemernom i gadljivom svetu. Kako god bilo, uz pažljivo osmišljene političke i aktivističke akcije, pomenuta ikonografija podigla je članstvo Satanic Templea s troje na preko 50 hiljada ljudi u rasponu od par godina i izvezla franšizu van Amerike, od Švedske do Južne Afrike i Australije.

Film Amerikanke Penny Lane, “Hail Satan?” (2019) bavi se fenomenom ove skupine, iako ni u kojem slučaju ne spada u red tematski i stilski najhrabrijih uradaka, s obzirom na korištenje talking headsa i nešto arhivskog materijala. Naslov sadrži ogradu u vidu upitnika, dok ništa od navedenog, kao ni otkrića delova zaboravljene istorije, ne nudi naročito šokantnu notu (recimo, fakti da pominjanje Boga u zakletvi i na dolarskim novčanicama datira tek od vremena Hladnog rata). Dramaturška postavka je solidna – Lane predstavlja protagoniste iz redova organizacije, čak i unutarnja razmimoilaženja, kao i antagoniste iz redova korumpiranih crkava i evangeličke političke desnice. Sve je to upakovano pitko i zgodno za televiziju, glatko i zabavno za gledanje.

“Hail Satan?” od sličnih filmova izdvajaju dokumentovane pažljivo osmišljene akcije TST-a, od kojih su neke čisto lokalnog karaktera, poput čišćenja autoceste ili plaže (trozupcima, što da ne). Druge imaju za cilj da pomognu ili edukuju, u vidu sotonističkih debatnih klubova, humanitarnog rada prikupljanja čarapa za beskućnike i deljenja higijenskih tampona i uložaka. Treće spadaju u red političke agitacije, kao što su borba za pravo na izbor ili za gay prava obeležene koloritnim protestima i parodiranjem religijskih dogmi. Četvrto su razrađene pravne akcije poput borbe za postavljanje spomenika Bafometu, demonu s jarčevom glavom, na zemljištu u okolini državnih institucija (slučajevi iz Oklahome i Arkansasa su notorni) i za omogućavanje sotonističke molitve po javnim školama. “Ako se u državni prostor pusti religija, moraju se pustiti sve, ne samo jedna”, njihov je rezon.

Penny Lane poznata je po branju neobičnih perspektiva pri ispitivanju bila američkog društva i njegove istorije. “Our Nixon” (2013) je, primerice, vanserijski kolaž sastavljen od amaterskih filmova bliskih saradnika korumpiranog američkog predsednika koji je konačno pružio pogled na njegovu vladavinu iznutra. Tri godine kasnije izašao je njen “Nutts” (2016), istinita priča čudnija od bilo kakve fikcije o ekscentričnom geniju koji je lečio impotenciju lekovima na bazi kozjih testisa. Koristeći se found footage filmskom tehnikom, prošlogodišnjim filmom “The Pain of Others” (2018) rediteljka se pak dohvatila teme misteriozne i često negirane bolesti potkožnih parazita. “Hail Satan?” najkonvencionalniji je film Penny Lane, ali ga fokus na protagoniste i njihovu važnu misiju čini izuzetno zanimljivim.