A Film a Week - Antarctica Calling / Continent Magnétique

 previously published on Cineuropa

Back in 2005, French documentarian Luc Jacquet strode to box-office and Oscars glory with his March of the Penguins, which also marked the start of “penguin mania” in cinema. Jacquet returned to the animals 12 years later with L’Empereur, which nevertheless did not replicate the success of its predecessor. The filmmaker also came back to the penguins’ home continent of Antarctica two years earlier to make a documentary about global warming, Ice and the Sky, which garnered some generally favourable reviews from critics, but still did not cause much of a sensation.

Once again, Jacquet goes back to the continent that has inspired him so much with Antarctica Calling, but his focus is a little different now. The key can be found in the original French title of the film – Continent Magnétique – hinting at the filmmaker himself and his obsession with the place. The documentary has premiered in the Piazza Grande section of Locarno and will probably attract some attention from festivals, both documentary and general ones.

In Antarctica Calling, the filmmaker’s personal journey starts in the south of Patagonia, on the southern end of the Andes, where he comments on the natural phenomena in all their harshness and stunning beauty. Then he crosses to Tierra del Fuego, where he teases viewers who might be expecting more penguins with imagery of the endearing birds for the first time, after which he boards a ship and, after an exciting journey across the choppy waters, ends up in the titular continent that keeps calling him back.

But, we can assume, it is not about the physical journey, but rather the journey of the heart and mind that entices the filmmaker to keep coming back to this mostly uninhabitable place. So Jacquet deals less with penguins, ice and sky, and more with himself in a seemingly endless string of thoughts, musings and observations in his own voice-over narration. In that department, the filmmaker perhaps does not reach the same philosophical heights and depths of Werner Herzog or Chris Marker, but he does a decent job of keeping viewers interested enough in his attempts to convert something that is not that easy to express verbally into words.

Luckily, Jacquet’s musings get a suitable audio and visual backdrop. Cyrille Aufort’s omnipresent music score crosses neoclassical genres with ease, incorporating different influences from several movie genres in the process so as to ramp up the tension and dictate the emotion. It might not be at all subtle, but it is more than effective, and the same could be said for the sound design. However, the visuals are the main stars of the film, even more so than its auteur. Often shot with drones by the trio of cinematographers (Christophe Graillot, Jérôme Bouvier and Sarah Del Ben) in high-contrast black and white, which might seem like a very risky choice, and paired with some precise editing by Stéphane Mazalaigue, they keep the viewers’ eyes fixated on the screen and their ears open to whatever Jacquet has to say. In the end, after Antarctica Calling, many in the crowd might feel the call of Antarctica, along with its ice, skies, turbulent seas and… penguins.

Lost Country / Izgubljena zemlja

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Đavo je u koincidencijama, a njih ima dosta oko filma Izgubljena zemlja Vladimira Perišića koji nakon premijere u programu Sedmica kritike u Kanu otvara takmičarski program Sarajevo Film Festivala.

Prva velika bi bila ta da se nepune tri sedmice pred svetsku premijeru Perišićevog filma u školi Vladislav Ribnikar u Beogradu dogodila pucnjava, što je bio prvi incident te vrste u inače decenijama nasiljem obeleženoj Srbiji. Film je delom sniman upravo u toj školi koja „igra“ gimnaziju u koju protagonista ide. Usput, jedna od tema filma je vršnjački pritisak koji kulminira nasiljem.

Nakon pucnjave, javnost u Beogradu i Srbiji je reagovala izlaskom na ulice i na proteste koji još uvek traju i odvijaju se u sedmičnom ritmu. Radnja filma Izgubljena zemlja je smeštena u period građanskih i studentskih protesta 1996/97. godine (izazvanih izbornom krađom) koji su politički formirali generacije i autora filma i autora ove kritike, a i Perišić i moja malenkost smo u protestima učestvovali. Međutim, tu postoji i jedna razlika.

To nas dovodi do treće koincidencije, zapravo neminovnosti. Perišićeva majka Nada Popović-Perišić bila je politički eksponirana ličnost, i to na suprotnoj strani i na prilično visokoj poziciji ministarke kulture, dok autor kritike ne potiče iz porodice sa političkim vezama. Zbog toga je (kao i zbog nekih drugih faktora) doživljaj protesta bio drugačiji kod nas dvojice, nekome je to bio ventil za ispuštanje nezadovoljstva u pokušaju političke aktivnosti prema promeni, a nekoga je to nateralo i na preispitivanje samog sebe. Budući da Izgubljena zemlja u sebi sadrži dosta autobiografskih elemenata, zaključak je da je samo Perišić mogao da snimi taj i takav film.

Protagonista filma je srednjoškolac Stefan (naturščik Jovan Ginić), po većini stvari sasvim običan momak koji ide u školu, voli knjievnost, trenira vaterpolo i vreme rado provodi sa svojim bakom i dekom u vikendici na selu gde ga i upoznajemo. Stefan je takođe vrlo povezan sa svojom majkom Marklenom (Jasna Đuričić) koja ga odgaja sama, ali Marklena (ime potiče kao kovanica prezimena Marks i Lenjin, što je ideja dede koji je bio u partizanima i ostao gorljivi komunista) ima vrlo istaknutu poziciju kao portparol vladajuće partije. Oboje ih upoznajemo na dan izbora.

Kada dođu prve, za Marklenu izrazito loše vesti o rezultatima, ona počinje da sve više odsustvuje iz kuće i da se sve češće pojavljuje na televiziji odakle vodi prljavu propagandu, a Stefan počinje da sve više osluškuje puls svog okruženja: komšija, školskih drugova, svog omiljenog profesora (Boris Isaković), drugova iz kluba, devojke koja mu se sviđa (i kojoj se on sviđa), pa i običnih ljudi na ulici. Donedavno apolitični momak se preko noći nađe u procepu između svog okruženja i svoje majke, a interni konflikt sve više preti da postane eksterni i da povede prema nasilju.

Adut filma su svakako glumci, kako Ginić koji potpuno, bez zadrške ulazi u lik, tako i Jasna Đuričić koja ima velikog iskustva s ulogama koje zahtevaju balans između kontradiktornih emocija. U tome se akcenat stavlja na njihov međusobni odnos i na unutrašnji konflikt koji je prisutan kod oboje. Dok je Stefan rastrzan između ljubavi koju oseća prema majci i spoznaje da ona možda igra prljavu ulogu u društvu, ona je rastrzana između ljubavi prema njemu i potrebe da održi fasadu. U dobrim izdanjima su i glumci u sporednim ulogama, kako oni profesionalni poput Isakovića i Pavla Čemerikića, tako i oni bez iskustva.

Drugi adut filma je njegov vizuelni identitet filma koji se oslikava i u analognoj fotografiji na super-16 filmu i u upotrebi originalne scenografije i kostima. Neki drugi detalji perioda, poput kursa valute, su možda promašeni, ali Perišićev cilj nije bio rekonstrukcija ondašnje stvarnosti, koliko sopstvenog emocionalnog pejzaža.

Tu ipak dolazimo i do određenih problema. Radnja zapravo sporo teče, ali se likovi i odnosi među njima ubrzano razvijaju, što ponekad rezultira i oslanjanjem na konvencije i neuverljivim konstruktima. Nije problem samo iznuđen, šokantan kraj koji ničim izazvano udara kao grom iz vedra neba, već i činjenica da se glavni junak ponaša atipično emocionalno nezrelo za momka na rubu punoletstva, i to ne u smislu konflikta koji ga razara, već u njegovoj manifestaciji. U svemu tome čini se ne samo da mi na kraju filma nismo ništa pametniji po pitanju Stefanove (i Perišićeve) pozicije, već da to nije ni autor.

Sirin

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Prema slovenskim legendama, Sirin je mitološko biće s glavom lepe žene i telom ptice. Njen glas je prelep, opčinjujući, izaziva radost i donosi sreću, pa muškarci počinju da je prate sve dok ne zaborave sve na zemlji i ne umru. Sirin kao pojam zapravo potiče od starogrčke Sirene, samo u ravnicama Istočne Evrope baš i nema mora da bi biće zadržalo svoj riblji oblik, a koncept od Starih Grka do Istočnih Slovena prošao i kroz vizantijsku i kroz persijsku obradu. Usput, Sirin nije jedini mitološki „mešanac“ žene i ptice, pa tako imamo i Alkonost koja donosi nesreću i štetu (koncept ne toliko različit od antičke Harpije) i Gamajun koja donosi glasove, mudrosti i proročanstva iz raja.

Sirin je i naziv dugo iščekivanog dugometražnog debija Senada Šahmanovića, a legenda o dotičnom mitološkom entitetu u njemu biće pročitana tek pred kraj, što naslovu i samom filmu daje jednu enigmatičnu, čak filozofsku notu, na šta ćemo se vratiti kasnije. Za sada je dovoljno reći da je film premijerno prikazan u Open Air programu na Sarajevo Film Festivalu, što ga čini jednim od najznačajnijih događaja u crnogorskoj kinematografiji poslednjih godina.

Radeći po scenariju koji je napisao zajedno s Klaudijom Botino (iza sebe za sada ima nekoliko scenarija u kratkom metru, te jedan u dugom – za film Caught by a Wave iz 2021. godine koji je imao distribuciju preko Netflixa), Šahmanović otvara film jezivim prizorom otmice putnika iz voza u selu Štrpci 1993. godine. Za otmicu i potonji masakr odgovorni su bili pripadnici paravojne formacije Osvetnici pri Vojsci Republike Srpske, a pobijenim putnicima je jedini greh bio taj što su nosili bošnjačka imena. Kod Šahmanovića, otmicu i sve što sledi posmatra jedna devojčica koja će samim svojim postojanjem spasiti svog oca od sudbine koju su doživeli drugi saputnici.

Nakon uvodne sekvence, eto nas u vremenu današnjem ili makar blisko-prošlom. Opet smo u vozu, možda baš na istom mestu, a jedna od putnica reaguje kao da joj se vratio post-traumatski stres. Ona je Natali Kolins (Danica Ćurčić) i putuje zajedno sa svojom koleginicom i šeficom Valeri Fišer (Mej-Linda Kosumović). Njihovo odredište je Krivi Do, mesto u kojem je Natali odrasla, a zadatak im je advokatski – da izvrše testament i poslednju volju svoje klijentkinje Sanje Đurđević koja je umrla u Americi.

Njena poslednja želja bila je da se na imanju koje je ona nasledila, a pored groblja, podigne kapelica koja će zvoniti svakog dana tačno u podne po sedam puta. Tom postupku, pak, protive se njen brat Andrija (Marko Baćović) i njegova žena (Jasna Đuričić, sposobna da se pruži do emotivnih dubina kao i uvek) iz nekih svojih razloga koji se „na neviđeno“ mogu opisati kao decenijske porodične nesuglasice. Radovi su stali, a da bi posao bio obavljen (a honorar naplaćen), oni moraju biti hitno nastavljeni. U tu svrhu značajnu ulogu može odigrati gradonačelnik (Izudin Bajrović) koji se predstavlja kao moderan čovek koji se zalaže za evropske vrednosti i slobodan biznis, ali je zapravo korupcionaš.

I dok se Natali zajedno sa Valeri probija kroz socijalni pejzaž „prokletog“ malog mesta, a tu su još i sveštenik koji urgiranjem da se poštuju porodične vrednosti i tradicije zapravo „tera kontru“ gradonačelniku, mladi šef gradilišta (Momčilo Otašević), jedan-jedini taksista, te otac i kći koji drže, čini se, večito prazan hotel na obali jezera (Nikša Butijer i Lidija Kordić), sama Natali mora da prođe i kroz pejzaž svoje ličnosti, svoje prošlosti i senke koju ista baca na sadašnjost. Naime, Natali je zapravo rođena kao Sanela, a u mestu ima i sestru Jasminu koja radi kao medicinska sestra, a sa kojom nije u bliskim odnosima. Poučena primerom Sanje i Andrije, ona bi to želela da ispravi, ali kao da za to nema hrabrosti.

Da se vratimo na filozofsku dimenziju naslova, ona ovde ima i kulturološku komponentu. Dok je na Zapadu traganje za srećom i zadovoljstvom nešto što se podrazumeva (to je čak i upisano u američku Deklaraciju o nezavisnosti), na Istoku se takva vrsta ambicije smatra pogubnom i nedozvoljenom. Ali, oprez! Nema nikakve garancije da će potraga za srećom tu sreću zapravo i doneti i da će ostvarenje ambicija doneti željeno zadovoljstvo. To se oslikava u antagonizmima između likova, pokojne Sanje (čiji duh lebdi nad mestom i remeti mir u želji za sitnom pobedom ili osvetom) i Andrije, Natali i Andrije i njegove supruge (sa kojima zapravo i može naći zajednički jezik), te Natali / Sanele i Jasmine. Iako u sebi sadrži elemente socijalne drame, političko-trilerskog zapleta i „ruralnog noara“, Sirin je zapravo pre svega film o ljudima i njihovim izborima koji ih mogu dovesti u sukob, nesporazum i odsustvo komunikacije.

Kao takav, film je zapravo izrazito glumački i tu je izvrstan posao odrađen u samoj podeli uloga. Danica Ćurčić po svom običaju održava „masterklas“ suptilne glume. Ona je često najjača karika u filmu, bilo da je on slab (Mrak Dušana Milića), solidan (Department Q: The Absent One) ili dobar (Murina Antonete Alamat Kusijanović), a možda joj je najveća glumačka vrlina to što nema potrebu da dominira nad svojim kolegama iz podele, već ih podiže zajedno sa sobom. Mlada glumica kosovsko-kanadska glumica Mej-Linda Kosumović (zapažena u nekoliko kosovskih i makedonskih filmova) prati njen tempo i uglavnom joj suvereno parira, što u malom broju scena koje dele čini i prekaljena Jasna Đuričić. I ostali (Bajrović, Otašević, Butijer, Baćović) ulaze u igru s njom i zapravo ne izlaze poraženi, već ostvareni.

Režijski, Šahmanović se drži odmerenog, klasičarskog pristupa s finim naglascima, tako da je skoro sve u funkciji oslikavanja stanja uma naše protagonistkinje. To vredi i za fluidnu montažu Tomislava Pavlica i za fotografiju Aleksandra Jankovića koja uspeva da obuhvati kontraste između prirodnih lepota lokacija i ružnoće težačkog života. U sve to inkorporirane su i one „nijanse sive“, ljudske nesavršenosti i posledice koje one ostavljaju.

Zapravo, jedini nedostatak filma je što je otmica u Štrpcima iskorištena samo i isključivo za „duboku pozadinu“ u karakterizaciji protagonistkinje, dok se njene posledice po mesto (očito podeljeno po nacionalnoj i verskoj liniji) ne ispituju. Možda Šahmanović nije hteo da kapitalizira na njoj, niti da otvara stare rane, ali je u filmu svakako bilo mesta za makar nekakvo skretanje pažnje na to, posebno jer to upotrebljeno kao „udica“ u prologu, a kasnije se spominje samo na jednom mestu. Ponekad je gledaocima potreban i šamar ne bi li se trgnuli.

A Film a Week - The House in Kraljevec / Kuća na Kraljevcu

 previously published on Cineuropa

There is a house in the Zagreb suburb of Kraljevec. One can reach it by taking a road out from the town centre, going uphill, crossing a park that turns into dense forest and climbing the stairs. It looks like many other houses in the area, but something in particular makes it quite special. For Croatian cultural journalist, writer, screenwriter and, recently, documentarian Pero Kvesić, it is certainly a unique place. Not just for the reason that it is his house, but also for its history, which Kvesić was a part of. The House in Kraljevec has premiered in the Balkan Dox competition of Dokufest, but its topic could make it very interesting for further festival exposure in the region of the former Yugoslavia.

The topic is not the house itself, but rather its inhabitants. In Yugoslav times, the middle floor was occupied by journalist and writer Goran Babić and his family: wife Kaća, son Nikola and daughter Nataša. The bottom floor was rented out by the house’s owner, so the occupants often fluctuated. Most of them came from artistic circles, so the abode served as a cultural hub in the 1970s and 1980s. The list includes names like writer and musician Davor Slamnig, singer Davor Gobac, photographer Goran Pavelić Pipo, comic-book artist Igor Kordej, actor Vilim Matula, animator-novelist-filmmaker Milan Trenc, and world-famous graphic designer Mirko Ilić, who all lived there, crashed there or at least went there to party.

But the most peculiar of all of the house’s tenants is its owner, the occupant of the top floor and the man who built it himself – Slobodan Praljak. Before the war in Yugoslavia, he was a highly respected theatre, film and television director, a well-educated man with three university degrees and, as legend has it, the person responsible for Abdulah Sidran (famous for Emir Kusturica’s first two films) finishing his first two movie scripts. But, when the war started, he joined the cause with the Croatian forces in Bosnia and Herzegovina, and went down in history as a convicted war criminal who committed suicide by poisoning himself in front of the cameras upon hearing his sentence handed down by the International Crime Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY).

Starting in a light-hearted manner with some reminiscing about the “happy times” and “glory days” through interviews with the occupants of the lower floor, the tone gradually turns darker. However, the focus of it is not Praljak’s fall from grace owing to his engagement with the war, but more of a moral one, considering his relations with the Babić family. The families shared some history in their native Herzegovina before Goran and Slobodan came to Zagreb, but various personal matters and political differences put a serious spanner in the works.

For Kvesić as a documentarian, it is always more about the story than it is about stylistic showiness. Here, he also plays it safe, betting all his chips on sincerity, rather than trying to play any flashy tricks, similarly to his previous autobiographical documentary, Dum spiro spero (2016). This notion might also stem from the fact that, owing to Kvesić’s illness, the film was finished by editor and co-writer Vesna Biljan Pušić and producer Nenad Puhovski, who respect Kvesić enough not to intervene too much. However, Kvesić and his spirit are present throughout the picture, in his narrations and in the friendly interviews in which the filmmaker does not shy away from stepping in front of the camera. This means The House of Kraljevec remains very much his film and a story that only he could tell.

A Film a Week - The Vanishing Soldier

 previously published on Asian Movie Pulse

Countless films have been made around the premise of people making a decision that turns out to be wrong, which further triggers the chain reaction of events. But when the army, especially Israeli Defence Force (IDF) is involved, the usual SNAFU (Situation Normal All F***ed Up) quickly goes to FUBAR (F***ed Up Beyond All Repair). That would, in short, be the case with Dani Rosenberg’s (of 2020 dramedy “The Death of Cinema and My Father Too” fame) “The Vanishing Soldier” that has just premiered at the main competition of Locarno.

Shlomi (Ido Tako) is an 18-year-old boy drafted in the army and stationed somewhere in the middle of combat zone. When the action comes too close for him, he uses his wits to lag behind and desert from the front line. Is it a conscious decision? An anti-war statement? Or it is just an instinctive reaction of a young man driven by fear or urges of some kind? We would soon find out, but not before the Army authorities learn about his disappearance. That kind of event has to be put in a narrative framework, and for the Army the most suitable would be that he got stranded from his company and is captured by the enemy.

In the meanwhile, we learn that Shlomi is not a coward, a quitter or a frightened young boy prone to panic, and neither he has a strong anti-war and anti-militaristic sentiment. Actually, he is a driven, resourceful young man that comes from a decent family of Israeli patriots that never defied the state. The reason he ran away more or less straight to Tel Aviv is the relationship with his girlfriend Shiri (Mika Reiss) who is preparing to leave the country and go for studies in Canada. But is there a way back for a silly romantic soul that deserted for the reason of mixed signals, and does Shlomi has to face the consequences of his act?…

One can argue that Rosenberg and his co-writer Amir Kliger rely too much on the clichés of silly young people doing silly things, convenient plotting with mostly predictable twist (some of which, like the whole slapsticky thing with the couple of French tourist Shlomi robs of clothes on his way, are played just for laughs) and that Rosenberg’s direction is simply too showy in order to mask the lack of originality in the idea department. But this is not completely true, since Rosenberg demonstrates considerable skills in both of his roles. He masterfully plays with genres, making “The Vanishing Soldier” partly a heart-warming romance, partly a drama, partly an eloquent satire, partly a broad comedy and partly a thriller, and does so in style that is kinetic rather than simply busy.

On his course, he enjoys the help of the exhilarated actors who gladly go into interplays with one another. While the chemistry between the main couple is palpable, there is still a reality check that the relationships of 18-year-olds are made of misunderstandings, misread signals and the selfish motivations sometimes including grand gestures and nonsensical decisions. However, the film moves into a higher comedic gear when Shlomi encounters his concerned parents (Efrat Ben Tzur and Shmulik Cohen), his semi-demented, but still kindhearted grandma (Tikva Dayan) or the aforementioned French couple.

The technical components are not lagging behind either. David Stragmeister cinematography usually in longer, kinetic and tracking takes serves Rosenberg’s vision perfectly, Nili Feller’s editing keeps the beat up throughout the 105 minutes of runtime, offering breaks only when they are absolutely needed, while Yuval Semo’s music adds to the tension up to the boiling point.

The greatest thing about “The Vanishing Soldier”, however, are not the things that are said, openly shown or even that easy to spot. It is never mentioned, but it works as an exposé of the sometimes lethal contradictions of daily life in Israel. It is not just the matter of the country giving a lot of effort to defend itself from its neighbours, but not enough effort in negotiating some kind of functional peace with them. It is about careless partying that can easily be interrupted by the sirens resounding or, in more extreme cases, bombs exploding, of a uniformed soldier being a common sight on the street and on the beach, and of the fact that drafting the 18-year-old kids that are often lovestruck, and even more often impulsive, is never a good idea.

Don't Expect Too Much from the End of the World / Nu astepta prea mult de la sfârsitul lumii

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Rodžer Ebert je u svojoj kritici kao krunski argument protiv filma Sema Pekinpoa Pat Garret and Billy the Kid naveo kako je „Pekinpo ozbiljno shvatio pisanja o sebi kao o geniju, pa je sebi dozvolio da napravi dosadan film“. Ebert je u ovom slučaju pogrešio, kao i dobar deo onovremene američke filmske kritike koja je Pekinpoa obožavala u potocima krvi, ali nije shvatala njegove lirske filmove. Opet, nije ni Pekinpo bio imun na greške u tom filmu, kao ni Ebert u svojoj kritici istog, ali ni jedan ni drugi zapravo nisu tema ovog teksta.

Dakle, Radu Žude je genije, najveći, možda i jedini pravi u evropskom filmu danas. To je demonstrirao u svakoj svojoj kreativnoj fazi, od hiper-realističkih početaka na tragu rumunskog Novog talasa, preko ponekad ozbiljnih, a ponekad u satiru zapakovanih studija o inherentnim gresima koje su Rumuni počinili u prošlosti i čije je poricanje temelj modernog rumunskog društva i „leksikografskih“ dokumentaraca na iste teme, pa do „doku-teatarskih“ intervencija u istom smeru. Sve to je sintetizovao s pandemijskim pobednikom Berlinala Bad Luck Banging or Looney Porn u kojem je u tri čina vrlo koherentno i konsekventno spojio tri svoje karijerne faze.

Radu Žude sada ima novi film naslova Don‘t Expect Too Much from the End of the World koji je premijerno prikazan u glavnom takmičarskom programu Lokarna i, čini se, vrlo toplo dočekan od strane kolega-kritičara. I dotični je svakako delo genija, ali genija iz Ebertove prispodobe o Pekinpou, dakle genija koji je ozbiljno poverovao u svoju genijalnost i ubedio se da će se sve što on dotakne pretvoriti u čisto zlato.

To se, međutim, dešava tek tu i tamo u filmu koji traje neprijatnih 163 minuta, dok ostatak, iako sam po sebi nije dosadan, deluje brljavo, natrpano, zauzeto režirano i scenaristički nefiltrirano. Žude je, dakle, mnogo hteo i mnogo započeo, još više toga utrpao u ovu papazjaniju od filma, pa je konačni rezultat najlošiji film autorove karijere koji se u jednoj reči može opisati kao – zbrljan.

Don‘t Expect Too Much from the End of the World (naslov je citat poljskog pesnika i aforističara Stanislava Jeržija Leka) je, kako autor sam najavljuje, film u dva asimetrično dimenzionirana dela. Prvi od tih delova je zapravo „esejistički dijalog“ između jednog starog filma čije delove Žude uzima i umeće, te novo-snimljenog materijala u koje se ti delovi umeću.

U novosnimljenom (uglavnom u ekstremno kontrastiranom i ekstremno granuliranom uskom monohromatskom formatu) materijalu tokom jednog dana pratimo našu protagonistkinju Anđelu (Ilinka Manolače), mladu blajhanu plavušu tamnog tena, kroz njenu osamnaestočasovnu radnu rutinu asistenta produkcije (manje ili više potrčka) u rumunskoj producentskoj kući koja radi namenske, reklamne videe za strane naručioce. Ovog puta su to Austrijanci – pri kraju ćemo videti Ninu Hos u ulozi njihove „predstavnice“ Doris Gete, a tema naručenog videa je sigurnost na radu koja se postiže nošenjem zaštitne opreme.

Kako njen posao podrazumeva sve od kastinga potencijalnih „glumaca“, odnosno unesrećenih „subjekata“ voljnih da se pojave u videu za skromni honorar koji njima deluje veliki kao kuća, pa do komunikacije između različitih ogranaka, ona veći deo vremena provodi u autu, vozeći se od lokacije do lokacije po gužvovitom Bukureštu, slušajući „do daske odvrnutu“ eklektičnu muziku, od klasike, preko roka i elektronike do turbo-folka. Usput uspeva da „stisne“ i nešto privatnih obaveza, dok si oduška daje snimajući provokativne video-klipove u kojima pozira kao mizogini „frik“ Bobica, najbolji „ortak“ Endrjua Tejta i pričajući neumesne viceve. U retkim trenucima iskrenosti, ona za sebe kaže da je kao Šarli Ebdo i da provocira sve.

Stari materijal je snimljen u toplim bojama i u širem formatu. U pitanju je film Anđela ide dalje Lucijana Bratua u kojem glumica Dorina Lazar igra taksistkinju Anđelu koja se suočava s inherentnim patrijarhatom ukorenjenim u rumunskom društvu, time nesvesno čineći revoluciju u društvu, ali i u kinematografiji svoje zemlje. Dve imenjakinje će se sresti u sumornoj, više crnoj nego beloj sadašnjosti (Dorina Lazar će nastaviti da igra ostarelu Anđelu), na poslu mlađe, a povodom nesreće na radu sina starije Anđele.

Formalno drugi deo filma, snimljen u par kadrova statičnom kamerom s iste pozicije odvojenih naglim rezovima, predstavlja belešku sa snimanja navedenog videa. Tu ćemo konačno dobiti onog Žudea kojeg poznajemo i, ako ne volimo, onda makar cenimo: njegove britke komentare rumunske stvarnosti i njenog inherentnog apsurda u kojem se apsolutno sve može obesmisliti sofizmima. Nevolja je, međutim, u tome da za tih 40 minuta nagrade treba istrpeti dva sata haosa.

U taj haos Žude trpa doslovno sve šta mu padne napamet, kako iz prošlosti, tako i iz sadašnjosti. Spisak tema je poduži, od „planskog“ (ona monstruozna Čaušeskuova palata zbog koje je srušen ceo kvart) do „investicijskog“ urbanizma koji uvek rezultira nepravdom, do pozicije kolonije koji siromašni istok Evrope ima u odnosu na bogati zapad, ropskih uslova rada na asistentskim poslovima filmske i video-produkcije (navodno iz ličnog iskustva i iz iskustva svojih kolega), anegdota o Uveu Bolu (koji igra samog sebe u „produženoj kameo-ulozi“), sveopšte nervoze i netrpeljivosti, rasizma, zamalo-pa-građanskog rata ranih 90-ih u Transilvaniji / Erdelju, mizoginije, neumrlog patrijarhata, rata u Ukrajini, saobraćajne sigurnosti u Rumuniji i čega sve ne.

Sve se to prelama kroz mlađu Anđelu i njena iskustva i rezultira ružnoćom – fizičkom koliko i karakternom. Poenta svega toga je, pak, sasvim predvidljiva: Anđela radi grozan posao s groznim ljudima u groznom svetu, pa ni za nju nema druge nego da i sama postane i ostane grozna, i kao pojava i kao osoba. Problem sa „dijalogom“ s drugim filmom i drugom Anđelom je što se iz ove perspektive komunistička prošlost čini boljom, lepšom ili makar mirnijom, a pritom ne možemo biti ni posve sigurni da je „pesnik“, odnosno autor baš to hteo da kaže.

Vic je možda u tome da ni Žude, po prvi put u karijeri, verovatno nije siguran, pa zbog toga brlja u scenariju, režiji, montaži i nada se da će iz toga ispasti nešto što ima smisla. U drugom, na prvi nalepljenom delu svakako, kroz prvi deo u retkim bljescima lucidnosti možda, a u celom filmu – nema šanse.

Guardians of the Formula / Čuvari formule

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Jeste li znali da je Jugoslavija imala nuklearni program? Za razliku od svemirskog i njegovog navodnog „uvaljivanja“ američkoj NASA-i koji je bio čista fikcija iz misaonog eksperimenta mladog slovenačkog filmskog autora Žige Virca („lažni dokukumentarac“ Houston, We Have a Problem!), jugoslovenski nuklearni program je bio stvarnost, baš kao što je Nuklearni institut Vinča nadomak Beograda bez ikakve sumnje postojao i radio i još uvek postoji i radi. Sasvim drugo pitanje je, pak, je li se u Institutu radilo (i) na projektu atomske bombe.

U nedavnim intervjuima povodom svog nastupa u ulozi osnivača Vinče, fizičara Pavla Savića, u filmu Dragana Bjelogrlića Čuvari formule, Miki Manojlović jer rekao da se on seća takvih teorija koje su sa zvaničnih mesta bile odlučno negirane iz svojih školskih dana, te da su on i njegovi drugovi u te teorije verovali. Teorije su, međutim, jedno, a stvarnost sasvim drugo, a ona nam kaže da, čak i da je komunistička Jugoslavija pokušala proizvesti nuklearnu bombu, ona to nije uspela, a ni sa razvojem mirnodopske primene nuklearne energije nije stajala baš sjajno, budući da je njena jedina nuklearna elektrana u slovenačkom gradu Krško bazirana na američkoj tehnologiji.

Možda je razlog tome bila i jedna nesreća na „malom“ reaktoru za potrebe eksperimenata u Vinči 1958. godine u kojoj je ozračeno četvoro naučnika u elektrani, te u manjoj meri nekoliko stanovnika blokovskog naselja u njenoj blizini koje je ubrzo po naredbi napušteno. Četvoro naučnika je poslato na lečenje u bolnicu Instituta Kiri u Parizu, odakle se vrlo šturo izveštavalo i u jugoslovenskim i u francuskim medijima, jedan od njih je umro, a ostalih troje je preživelo zahvaljujući tada eksperimentalnom postupku transplantacije koštane srži koji se sada smatra rutinskim za tretman bolesti poput leukemije. O incidentu se posle godinama „glasno“ ćutalo, a u poslednje vreme se o njemu potencirano govori, pa se čak i senzacionalistički naziva „malim Černobilom“ iako razmere nisu približno bile takve.

O svemu tome je u svom romanu Slučaj Vinča pisao Goran Milašinović, roman je ekranizovan pod dirigentskom palicom Dragana Bjelogrlića, a po scenariju koji je reditelj napisao zajedno s Vukom Ršumovićem i Ognjenom Sviličićem. Prvobitni, radni naslov filma Lančana reakcija promenjen je u Čuvari formule, a premijeru je doživeo na impozantnoj pozornici gradskog trga Pjaca Grande u Lokarnu, u istoimenom prestižnom programu jednog od najprestižnijih evropskih i svetskih filmskih festivala.

Film uglavnom prati tim naučnika predvođenih Dragoslavom (Radivoje Bukvić), a koji su pored njega sačinjavali Života (Ognjen Mićović), Radojko (Jovan Jovanović) i Rosa (Alisa Radaković) koji su se prilikom eksperimenta ozračili. Fokus je, pak, manje na samoj nesreći i dešavanjima u samoj Vinči (na šta se Bjelogrlić vraća u „flešbek“ scenama), a više na njihovom lečenju u Francuskoj. Lečenje je vodio doktor Mate (Aleksis Manenti), sam gorljivi protivnik nuklearnog naoružanja (podsećanja radi, u to doba Francuska još nije bila nuklearna sila) koji nije gajio simpatije prema njihovoj misiji, ali je prema njima osećao ljudsku empatiju, a pritom mu je situacija predstavljala naučni izazov, ali i priliku za daljnje istraživanje svojih teorija o transplantaciji koštane srži.

Dve su centralne dimenzije te priče. Jedna je čisto ljudska empatija koju su doktori, medicinsko osoblje, ali i neki obični građani upoznati sa slučajem osećali prema ozračenim i stoga na skoro sigurnu smrt osuđenim jugoslovenskim naučnicima. Svi donatori koštane srži za transplantacije (a to je i dan-danas prilično neprijatan, izrazito bolan zahvat) su bili Francuzi, što iz samog Instituta Kiri, što izvan njega.

Ona druga koja stoji u suprotnosti s njom je politička, kako na francuskom, tako i na našem „domaćem“ terenu. Ona francuska se daje uporedo s glavninom priče, pomalo usput i podrazumeva raspravu o nuklearnoj energiji i naoružanju. Domaća je, pak, najviše prisutna u „flešbek“ scenama i podrazumeva birokratsku i partijsku kontrolu naučnih istraživanja i zakulisne radnje koje je notorni Aleksandar Leka Ranković (Dragan Bjelogrlić u kratkoj epizodi) izvodio prema Vinči i njenom osnivaču i voditelju Saviću (Miki Manojlović isto ima kratku epizodu), što priči daje malo atmosfere političkog trilera povezanog s malo naknadne pameti i „senzacionalnog“ otkrivanja prošlosti.

No, dobro, to smo ionako mogli i da očekujemo od Bjelogrlića imajući u vidu njegov dosadašnji autorski opus koji uključuje dva Montevideo filma i seriju, film i seriju Toma, te seriju Senke nad Balkanom. Mogli smo takođe da očekujemo to da će i njegov izraz biti više na tragu (periodne) drame nego što će ići u nekom žanrovskom ili zahtevnijem sociološkom ili filozofskom smeru. Mogli smo da očekujemo i da će film izgledati skladno i profesionalno, ali ni u kom slučaju stilski impozantno i inovativno, te da će i Bjelogrlićeva režija biti manje ili više školska i „nevidljiva“.

To smo sve i dobili, ali u slučaju Čuvara formule moramo primetiti i barem dve opipljive novine. Prvo, za sada nema indicija da će se film „razvlačiti“ na seriju (kao Toma koji je zapravo i delovao kao da je „izvučen“ iz serije) ili dobijati nastavke između kojih će se umetati mini-serije (kao Montevideo), već kao film deluje kao započet i završen projekat. Druga stvar, Bjelogrlić sada kao autor po prvi put radi nešto što pretenduje da bude internacionalni film, sa brojnim stranim glumcima i uglavnom na stranom jeziku, što sa sobom donosi određene implikacije.

Za početak, francuski deo glumačke postave dolazi iz prilično visokih, ali ne i najviših ešalona francuskog glumišta, što samo po sebi nije loša stvar. Oni svoj posao odrađuju korektno do solidno, ali retko kada više od toga, jer Bjelogrlić zapravo od njih to i ne može da izvuče. Jedan izuzetak od pravila je jedna od najmlađih u postavi An Sera u maloj ulozi donatorke Odet koja daje malo više sebe za tu ulogu, čini se samoinicijativno. Zbog toga je prisustvo Radivoja Bukvića, glumca koji je karijeru gradio u obe kinematografije, dragoceno jer ne samo da uverljivo, odmereno i sa osećajem igra lika koji zbog toga što vlada francuskim jezikom služi kao „veza“ između svoje „dece“ i francuskih doktora, već i kao glumac služi kao „veza“ između dve kinematografije.

Druga stvar je to da je, francuskom jeziku i francuskim glumcima uprkos, ovo ipak regionalni, jugoslovenski film snimljen od strane tehničke ekipe iz zemalja bivše Jugoslavije i sa izvorima finansiranja koji takođe potiču iz istih tih zemalja (u pitanju je koprodukcija između Srbije, Slovenije, Crne Gore i Severne Makedonije). I to se vidi: film prosto ne demonstrira raskoš, uglađenost i rutiniranost u svemu tome kakvu možemo očekivati od raskošnije produciranih francuskih filmova. Konačni rezultat je, pak, solidan film za jedno festivalsko ili bioskopsko gledanje, uz možda reprizu nekada kasnije na televiziji, ali ne i epohalan.