Green Border / Zielona granica

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Naša prva asocijacija na granicu su granični prelazi, gužve na njima (ili odsustvo istih), policajci i carinici mrkih pogleda. Međutim, samo manji deo granica između država otpada na zvanične granične prelaze, dok veći deo pokriva priroda: more, nepremošćene reke, planine, šume, livade ili pustinje.

Mi koji putujemo s dokumentima, legalno i preko zvaničnih prelaza verovatno se možemo setiti pokoje neprijatnosti koju smo na granici doživeli. Neki, pak, nemaju taj luksuz i nisu te sreće, već ih je neka muka (ili prosto potreba za boljim životom) naterala da krenu preko pola sveta i prelaze preko mora, pustinja, klanaca, reka, močvara i bodljikavih žica u nadi da neće biti uhvaćeni dok ne stignu do svojih odredišta.

Smatrali ih mi izbeglicama ili ekonomskim migrantima, moramo znati da su i oni pre svega ljudi, što se često zaboravlja. Ti ljudi sa svojim pričama i sudbinama u tim surovim generalizacijama tako postaju masa s isključivo zbirnim, kolektivnim identitetom i kao takvi mogu biti instrumentalizirani u geopolitičkim igrama moći ili se na njih projektuju najniži porivi nas, srećnijih.

To se dogodilo na granici između Belorusije i Poljske, dakle spoljnoj granici Evropske Unije, 2021. godine. Godinu dana ranije, beloruski diktator je pokrao izbore i u krvi ugušio proteste opozicije, što je rezultiralo produbljivanjem međunarodnih sankcija. Lukašenko se, u saradnji sa svojim mentorom lociranim nešto istočnije, dosetio trika kojim može vršiti pritisak na EU: pozvao je izbeglice u svoju zemlju garantujući im siguran prolaz po njoj do Poljske.

Možete zamisliti koliko se to svidelo zvaničnoj Poljskoj gde je na vlasti bila krajnje konzervativna partija koja je i sama pogonsko gorivo često crpila iz raspirivanja ksenofobije prema izbeglicama i migrantima. Evropska Unija je u teoriji imala zajedničku politiku prihvatanja i razmeštanja izbeglica po određenim kvotama, ali te kvote nisu odgovarale stanju na terenu. U teoriji su takođe bile zabranjene deportacije tražilaca azila, ali u praksi se taj „pušbek“ itekako odvijao: nesrećni ljudi bi prešli granicu pod bodljikavom žicom, tamo bi ih u šumi pokupila poljska granična straža i kamionima vratila nazad preko žice u Belorusiju.

Upravo je to tema najnovijeg filma poljske autorice Anješke Holand, i inače sklone bitnim, visoko-političkim temama i humanom pristupu istima. Podsetimo, Anješka Holand je međunarodnu pažnju skrenula na sebe filmovima na temu Holokausta kao što su to Angry Harvest (1985) i Europa Europa (1990), nakon čega je ostvarila autorsku karijeru na Zapadu, snimajući filmove u različitim produkcionim kontekstima i različitim žanrovima, usput režirajući i na televiziji, na serijama najvišeg nivoa. Temom Holokausta bavila se i u svom za Oskara nominovanim filmom In Darkness (2011). Filmu se potpuno vratila s naslovom Spoor (2017) u kojem je problematizirala razdor između tradicionalne i građanske opcije u Poljskoj u formi krimi-trilera o mogućim serijskim ubistvima. Usledile su istorijske drame Mr Jones (2019) o novinaru koji je otkrio Gladomor u Sovjetskom Savezu i Charlatan (2020) o češkom iscelitelju-prevarantu Janu Mikolašeku koji je bio „čovek za sva vremena“ dok se nije preigrao.

Njen najnoviji film Green Border premijerno je prikazan u Veneciji gde je osvojio specijalnu nagradu žirija (uz još pregršt nestatutarnih), a bio je nominovan i za tri nagrade Evropske Filmske Akademije, za najbolji film, režiju i scenario. U pitanju je masivni, zahtevni „hiperlink“ film mozaičke strukture koji pokušava da situaciji priđe iz nekoliko različitih uglova gledanja.

Film počinje u avionu punom izbeglica koji sleće u Minsk, a mi se fokusiramo na šestočlanu sirijsku porodicu (deda, otac, majka, dvoje dece i beba) koja planira da preko Belorusije i Poljske stigne u Švedsku gde ih čeka rođak koji tamo živi i koji im je, navodno, platio za sve transfere. Porodici se priključuje i jedna žena iz Afganistana, profesorka engleskog jezika čiji je brat pomagao poljskim vojnicima za vreme američke intervencije, pa je zato izabrala Poljsku za zemlju svog izbeglištva. Oni, uz par očekivanih peripetija i dodatnih troškova koruptivne prirode, stižu na granicu i provlače se ispod žice, puni nade, misleći da su se domogli slobode i prava kakvi vladaju u Evropskoj Uniji. Prolazak kroz šumu će se ispostaviti malo težim poduhvatom, baš kao i spavanje po kiši, a naizgled dobronamerni farmer koji afganistanskoj gospođi daje flašicu vode i par jabuka i upućuje je na obližnju kuću je možda zapravo policijski doušnik. Bilo kako bilo, granična straža stiže ubrzo i našu ekipicu vraća nazad u Belorusiju gde ih dočekuju policajci koji se više ni ne prave uljudni, već su namereni samo da ih opljačkaju i pošalju nazad u Poljsku.

U drugom poglavlju, situaciju na granici posmatramo iz vizure mladog stražara Jana (Tomaž Vlosok) koji se svojim poslom bavi kako bi dovršio kuću za svoju trudnu suprugu i kćerkicu koju će njih dvoje dobiti, a u njemu, čini se, ni najmanje ne uživa, za razliku od svojih kolega. U trećem poglavlju upoznajemo aktiviste koji se trude da pomognu izbeglicama, ali da ipak ne provociraju graničnu stražu čiji su stavovi prema humanitarnom radu otprilike jednako tolerantni kao i prema izbeglicama. Konačno, četvrto i najduže poglavlje fokusirano je na Juliju (Maja Ostaševska), psihoterapeutkinju i udovicu čiji je muž umro od korone, a koja traži nešto humano u šta će usmeriti svoju energiju.

Struktura filma je takva da u svakom poglavlju otkrivamo nove deliće slagalice ove kompleksne slike jer je to jedino moguće iz tih različitih vizura. Međutim, uspeh koji Anješka Holand i ko-scenaristi Mačej Pisuk i Gabriela Lazarkjevič postižu je taj da u tim promenama fokusa i vizura vrlo elegantno i predano propeliraju priču dalje i dalje, čak i preko nekih od šokantnih obrata u kojima iz nje „ispadaju“ likovi za koje smo mislili da su glavni. Nema tu proizvoljnosti, sve je podređeno maksimalnom emocionalnom učinku, čak iako se likovi ponekad čine kao tipski, što je u neku ruku očekivani rizik situacije kada se snima „hiperlink“ film.

Režija Anješke Holand i male vojske pomoćnika fluidna je i kinetična, oslonjena na ispravne instinktivne odluke. Crno-bela fotografija Tomaša Naumiuka (za Holand je već „uslikao“ Mr Jones) u nijansama sivog potpuno je rešena idile koju bi šumski pejzaž u zemljanim i zelenim tonovima možda imao, dok očaj i umor na izrazima lica glumaca ovako dolazi do izražaja. Montaža Pavela Hrdličke dovoljno je fluidna da se ne oseti teret trajanja filma od dva i po sata gde se ređaju po pravilu neprijatni događaji i prizori.

Neprijatnost kojom smo kroz film zasuti usmerena je na to da kod nas izazove nekakvu humanu reakciju, pa se u svom tom crnilu može iščitati da je Green Border zapravo optimističan film. Svakako je tu reč o uratku koji pršti od iskrene emocije i želje da se nešto konačno kaže i uradi, ali bez zauzimanja superiorne pozicije i držanja predavanja gledaocima.

Jasno nam je da je drugačiji pristup problematici moguć, na šta nas Anješka Holand i saradnici podsećaju epilogom u kojem policija, straža i humanitarni aktivisti zajedno dočekuju ukrajinske izbeglice na obeleženim graničnim prelazima i uređuju prevoz za njih, njihove stvari i ljubimce do većih gradskih centara. Narativ se promenio, na njih gledamo kao na ljude pritisnute ratnom mukom, a ne kao na „oruđe u rukama naših neprijatelja“, kako jedan od kapetana straže na početku filma opisuje izbeglice iz Afrike i Azije. Ostaje pitanje zašto taj ljudski pristup nismo mogli da primenimo i onda.

Charlatan

kritika objavljena na XXZ

2020.

režija: Agnieszka Holland

scenario: Marek Epstein

uloge: Ivan Trojan, Juraj Loj, Josef Trojan, Jaroslava Pokorna, Jiri Černy, Miroslav Hanuš

Berlinale pod novom upravom između ostalog znači i da će se nekim starim, zaslužnim igračima pređašnje zasluge ipak nešto manje računati. Jedna između "ražalovanih" je i poljska rediteljka Agnieszka Holland koja je, iako aktivna i na Istoku i na Zapadu, pomerena sa liste onih čiji se film, pa kakav god bio, obavezno nalazi u takmičarskom programu. Njen najnoviji film Charlatan, izbačen tek godinu nakon njenog prethodnog laganog promašaja Mr. Jones (imao premijeru na istom festivalu, naravno u takmičarskoj konkurenciji), igrao je u sekciji Special Gala.

Charlatan se, pak, teško može nazvati posebnim delom filmske umetnosti, čak i potencijal za gala-premijere limitiran na prostor bivšeg Istočnog Bloka. Reč je o klasičnom biografskom filmu o zanimljivoj i pomalo zaboravljenoj ličnosti, "čoveku za sva vremena", travaru i iscelitelju Janu Mikolašeku čiju su klijentelu činili prosti i naivni ljudi, ali i glavešine različitih režima, nacističkog i komunističkog, a koji je, kako to obično biva, "zglajzao" kada se promenila garnitura. Iako su glavni aduti filma, poput detalja scene, kostima i rekvizite, dorađeni i sasvim na liniji onoga što percipiramo kao realnost, Charlatan je film koji odiše televizijskim ugođajem, a koji je na ime svoje rediteljke osigurao festivalsku premijeru.

U prilično spretnoj montažnoj sekvenci u uvodu preko koje ide špica (još jedna demonstracija televizičnosti), Holland postavlja vremenski okvir "sadašnjosti": umire čehoslovački predsednik Antonin Zapotocky, a oko 70-godišnjeg slavnog nadri-lekara Mikolašeka (Ivan Trojan, jako dobar) počinje da se steže obruč zbog narušavanja socijalističkog morala. Naprosto, travar koji je lečio što uživo, što "pouzećem", stao je na nekoliko žuljeva, bilo zbog arogancije u komunikaciji, bilo zbog neposotojećeg izbora klijentele, bilo zbog raskoši u kojoj je živeo u oskudna socijalistička vremena, a sa smrću predsednika je ostao bez klijenta i zaštitnika na najvišem mestu.

Odatle nas priča vodi u flashback momente na Prvi svetski rat gde je Mikolašek pretrpeo PTSP kao nevoljni učesnik streljanja civila, međuratni period u kojem je "naučio zanat", ratni u kojem je skupa sa svojim asistentom Františekom Palkom (Loj, izvrstan) lečio naciste, a pomagao partizane, i konačno posleratni u kojem se nastavio "business as usual". U mladosti, Mikolašeka igra Josef Trojan, Ivanov sin, otud suštinska sličnost.

Zanat je naučio od jedne babe (Pokorna) koja je, kao u bajci, živela u kućici u šumi i svoje usluge nije naplaćivala. Od nje je preuzeo dijagnostičku metodu gledajući uzorke urina osvetljene jednim zrakom svetlosti u inače zamračenoj prostoriji (vizuelno najdojmljiviji segment filma, toliko da čak ni repeticije ne smetaju), a svoja herbalistička znanja (dolazi iz familije cvećara) koja je prvo primenio kako bi sestri izlečio gangrenoznu nogu koristio je da slaže tinkture i meleme. Za razliku od babe, on je svoje znanje naplaćivao i od toga napravio unosan biznis: pred njegovom kućom koja je figurirala kao nekakav institut i bolnica uvek je bio red, a ljudi su slali uzorke i poštom.

Aspekat za posebnu analizu je njegov odnos do Palka koji je svakako bio više od samo asistenta i "desne ruke", njih dvojica su bili ljubavnici, bez obzira na to što je Palko bio oženjen. Aspekt homoseksualnosti ovde je podigran, što je osvežavajuće da se od filma ne pravi političko-aktivistički uradak, film agende. Opet, potencijal uvida u istorijske prilike (da su gay osobe bile jednako proganjane u svim režimima, kako totalitarnim, tako i navodno demokratskom u kojem je značajnu ulogu igrala crkva), čemu je Agnieszka Holland inače sklona, ostaje propušten jer film kao da gubi fokus u pokušaju da u ograničenom vremenskom trajanju pokrije što više toga.

Konačni dojam je da Charlatan ostaje na nivou tek solidnog, nešto raskošnije produciranog, televizijskog filma koji najbolje funkcioniše na malom ekranu. To ne treba da čudi od proslavljene i nagrađivane autorice koja je učestvovala u evoluciji igranog televizijskog programa i približavanja istog standardima bioskopskih filmova koja je radila na projektima kao što su The Wire, Treme i House of Cards, po čemu je i najpoznatija zapadnoj publici. Ona svoja iskustva preko Charlatana pokušava da prenese na teritoriju Srednje i Istočne Evrope i bioskopskog filma. Dodatni faktor koji cementira taj utisak su i generički, a zbzani kraj koji potpiruje teoriju da će se Charlatan u Češkoj, Slovačkoj i Poljskoj pojaviti i kao TV film, odnosno serija sa još nešto dodatnog materijala.

Još je jedan problem u ovom inače sasvim korektnom filmu: čini se da prema svom protagonisti ni Holland, a ni njen scenarista Marek Epstein ne zauzimaju stav i to na način da stalno alterniraju prilično različite, od osude (jasno je da je Mikolašek barem u neku ruku prevarant koji je pritom despot prema svojim zaposlenicima i arogantan čak i prema svojoj sestri), do simpatije koja prevazilazi to da je on žrtva okolnosti, dogmi, totalitarnih režima i čega sve ne. Zašto je Mikolašek dobio svoj bio-pic i to u današnje doba pomame za "alternativnom medicinom" i ostalim formama nadri-lekarstva i praznoverja, osim zato što je zaboravljen, ostaje prilična misterija.

Mr. Jones

itika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda i na portalu Analitika

Nije čak ni problem što je „Mr. Jones“, novi film čuvene poljske autorke Anješke Holand, prikazan u takmičarskoj konkurenciji Berlinala, u konačnici sasvim prosečan, koliko je frustrirajuća činjenica da i naslovni protagonista i autorka zaslužuju bolje, što je u njenom slučaju belodano jasno u blic-momentima u kojima demonstrira inspiraciju i erudiciju. Problem je što je ovaj obećavajući film kao celina tek prosek njegovih sastavnih delova.

Centralna trećina mogla bi samostalno stajati kao izvanredan srednjemetražni art-horor, ali je okružena uvodom i epilogom koji retko prelaze nivo raskošnije produciranog televizijskog specijala na istorijsku temu ispričanog u eks-katedra maniru kroz koji se provlači logična, ali ne nužno potkrepljena teza da su upravo tragično nastradali novinar Geret Džons i njegov ekspoze o propasti sovjetske privrede i smišljenom genocidu („Gladomor“) u Ukrajini presudno uticali na Džordža Orvela da napusti staljinistički kurs i napiše „Životinjsku farmu“.

Krenimo redom. London, 1933. godina. Džonsa (Džejms Norton u ulozi koja bi ga mogla lansirati u prvu glumačku ligu) upoznajemo kao savetnika britanskog premijera Lojda Džordža i čoveka spremnog da iznese hrabru tezu poput one da je neizbežan rat sa nacističkom Nemačkom.

Džons ima dobre razloge za takvu tvrdnju, dalje od njegovih uverenja koja naginju socijalizmu i komunizmu. On je, naime, prvi intervjuisao Adolfa Hitlera, usred izborne kampanje, u njegovom avionu. Nakon otpusta s premijerovom preporukom, Džons zadaje sebi zadatak da intervjuiše i Staljina, a njegov kolega mu se javlja iz Moskve sa idejom za priču koja nije „za preko telefona“.

Džons tamo odlazi samo da bi se momentalno razočarao. Njegov kolega je ubijen pod „misterioznim“ okolnostima, a SSSR nije socijalistički raj kako pišu novinari-propagandisti poput dobitnika Pulicerove nagrade i dopisnika Njujork tajmsa Voltera Durantija (Piter Sarsgard), već birokratska i policijska diktatura. Ideju o intervjuu koji ionako ne može da dobije menja za onu da istraži govorkanja o gladi u Ukrajini oslanjajući se na Durantijevu asistentkinju Adu (Vanesa Kirbi) i njene kontakte sa ruskim režimom koji mu odobrava da poseti jednu fabriku. Džons vešto pobegne čuvaru, promeni voz i završi tamo gde je hteo: u ukrajinskoj ravnici pod snegom, okružen gladnim, nemoćnim ljudima i osirotelom decom koja pevaju jezive pesmice o gladi i preživljavaju jedući leševe...

Upravo je to onaj horor deo koji je različit od prolongirane istorijske lekcije koja mu je prethodila. Da radi nešto sasvim novo, Holand demonstrira još u scenama u vozu u kojima citira velikog majstora Ezenštajna i njegove montažne tehnike.

Ukrajinski pasaž je i distinktivno drugačijeg vizuelnog identiteta, umesto enterijera u zagasitim bojama pod doziranim osvetljenjem (najuspelije u sceni orgije kod Durantija sa heroinom i prostitutkama) imamo eksterijer ispranog, gotovo monohromatskog dojma, sa belim snegom i gotovo crnim stablima drveća i drvenim kućama nasuprot sivom nebu. Jasno, reč je o Džonsovom silasku u pakao i izuzetno uspelom segmentu filma.

Nažalost, sve se vraća na staro jednom kada se novinar izvuče iz SSSR-a i vrati se kući gde će biti osporavan od kolega i spasti na posao u lokalnim novinama i pokušaje da se odatle vrati u „prvu ligu“. Kartica na završetku filma nam otkriva njegovu tragičnu sudbinu: uoči 33. rođendana otet je na zadatku u Mongoliji i pogubljen po nalogu ruske agenture.

A Orvel? I on je tu, u nekoliko oblika: odlomci iz „Životinjske farme“ čitaju se kao naracija, a njega vidimo u „flash-forwardima“ kako kuca na pisaćoj mašini, kao i u trenutku kad se upoznaje sa Džonsom. Vidimo ga kao nesigurnog, rastresenog čoveka u interpretaciji Džozefa Mola.

Da je scenario debitantkinje, novinarke Andree Čalupe bio kompaktnije napisan bez potrebe da se ulazi u preterano elaborirane digresije (premda, trebalo bi je razumeti, ona je i sama ukrajinskog porekla, a njeni roditelji rođeni su u kampovima za raseljene osobe iz SSSR-a, što se kao preokupacija vidi i u njenom novinarskom radu), i da se u montaži možda malo hrabrije rezalo, film bi verovatno bio bolji i kompaktniji. Ovako, sa 144 minuta trajanja, svakako je preglomazan i opterećuje ono što bi moralo da bude centralna tema: otkriće Gladomora. Opet, bilo bi nesmotreno i bezobrazno otpisati ga kao loš.

A Film a Week - Spoor / Pokot

After several years working on different television series, Agnieszka Holland returned to filmmaking with modern day rural thriller set on Polish-Czech border with ecological and political undertones Spoor which premiered in this year’s Berlinale competition and won Alfred Bauer Prize. This is her first film since Oscar-nominated In Darkness (2011). It is to early to speak about awards ambitions, but, in Polish and Central-Eastern European context of “non-liberal democracy”, Spoor will be talked about in months to follow.

The film is based on Olga Tokarczuk’s novel Drive Your Plow over the Bones of the Dead (2009), adapted for the screen by novelist and the director themselves. The plot is centered around Mrs. Duszejko (Agnieszka Mandat-Grabka in a great turn), a retired civil engineer who moved to a small village in mountain region, took a part-time job teaching English in local elementary school and developed interest in astrology and eco-activism. The latter can be especially tricky in the region with strong hunting traditions, where literally everyone is connected through hunting societies and where the grade school age children are thought hunting anthems.

First her dogs disappear, which can be a natural hazard of life in the wilderness, or more likely provocation of sorts. Shortly after that, dead bodies of hunters start popping up, from a low-life poacher to local magnate, police chief and even mayor and all of them had their disagreements with the “crazy” old lady. Mrs. Duszejko has a theory that, since all the crime scenes are covered in different animal tracks, it is some sort of natural cycle and payback for all the hunting and poaching. Or maybe we have the case of a good ol’ fashioned serial killer here...

Luckily, she is not all alone there. Her neighbour Matoga (Wiktor Zborowski) makes some moves towards her, but more than that, they enjoy the company of one another. Mrs. Duszejko’s kindness towards a troubled young woman called “Good News” (Patrycja Volny) will result in friendship with her and another outsider, an epileptic computer technician Dyzio (Jakub Grieszal) working for the police. And her “party” is rounded with a travelling Czech university professor interested in insects named Boros (Miroslav Krobot).

The sense of community, no matter how marginal and alternative it is can be crucial for mental sanity in the conservative, patriarchal, even primitive and primal environment. It is not just about ecology and making the case against hunting (even though the film’s internal calendar is informing the viewers about the hunting seasons). It is about Polish society in general: the strong influence of the Catholic Church and interwined conservative structures that are posing for absolute majority even if they are not. The anti-eco argument was pulled out for the last parliamentary elections, the old left-leaning government was accused of taking care only after “eco-fanatics, bicycle-riders and vegans in big cities”, and not giving a damn about “regular”, conservative, god-fearing “majority” of Polish people. That kind of narrative worked: Polish society is divided in two sides pitted against one another, with virtually no dialog in between them and little hope that the things will change in near future. Having that in mind, Spoor is a film that perfectly nails the current moment of time, no matter the fact that the source novel was written years ago, when the overall situation was not that bleak.

I would like to say that Spoor is as good piece of cinema as it is an important, uncompromising social statement. Unfortunately, it is not true, it is good, but not that good. The production values are decent, on the course of similarly themed Nordic thrillers. The TV-roots of such films are evident on every step on the way, and Holland’s recent work leaves its mark. She tries and somewhat succeeds to tweak it up with some marvelous shots of nature changing with the seasons and humorous intervention with the hunting calendar. The actors’ performances are also commendable, with the stage and film veteran Agnieszka Mandat-Grabka leading the way with the “juiciest” role of the film’s heroine and others following her cue and taking their moments to shine.

The main problem with Spoor is not the fact that it relies to heavily on context, but its logic and mechanics taken from literature that works so well on paper does not cut the deal for the film. Right from the start, it is obvious that Spoor is a direct screen adaptation just by its rhythm. The feeling is cemented with the ending which is perfect for a crime novel, but is over-explanatory and too verbal for the art and craft of filmmaking. That should not come as a surprise since the writer was involved in adaptation of her own work, and the good thing is that Spoor works for the most of the time, but it still could and should be a better piece of cinema.