The Pale Blue Eye

 kritika objavljena u dodatku Objektiv dnevnog lista Pobjeda

Jedna zanimljiva crtica iz biografije američkog pesnika i proznog pisca, rodonačelnika krimi-misterije Edgara Alana Poa kaže da je dotični u ne baš tako mladoj dobi bio pitomac tada relativno nove institucije, vojne akademije Vest Point, te da je odatle izbačen nakon nekoliko meseci zbog podužeg spiska prestupa koje je napravio.

Trivija kao trivija, ona je zgodna da se iz nje izgradi nekakva fikcija. Ova crtica o Pou na vojnoj akademiji se, recimo, može malo izmeniti u smislu dužine njegovog boravka tamo, te povezati sa nekim drugim komadićima iz pesnikovog života i dela, kao i sa nekim drugim, ne nužno „poovskim“ standardima i klišeima savremene literature i pop-kulture. I tako, eto nama „gotik“ romana The Pale Blue Eye Luisa Bajarda iz 2003. godine, i filmske ekranizacije po scenariju i u režiji Skota Kupera u Netfliksovoj produkciji kojom nas je „striming“ servis počastio za početak godine.

Radi se tu o misteriji (samo)ubistva jednog kadeta s Vest Pointa i skrnavljenja njegovog leša. Za tu nezgodnu situaciju, te 1830. godine još uvek mlada institucija s moćnim protivnicima u američkom senatu, angažuje bivšeg policijskog inspektora Lendora (Kristijan Bejl) koji se povukao iz službe i živi u blizini u kolibi u šumi. Lendor je udovac, a nakon žene je izgubio i kći koja je, po njegovim rečima, otišla s čovekom kojeg je on jedva poznavao, pa je zbog toga sklon alkoholu i melanholiji koja može pomračiti njegov inače analitički um.

Na zadatku je odogovoran jednom od komandanata akademije, pukovniku Tajeru (Timoti Spal) i njegovom pobočniku kapetanu Hičkoku (Sajmon MekBerni) koji insistiraju da se tu radi o nečistim poslovima i usmeravaju ga da traži satanistu među kadetima i lokalcima. Lendor, pak, najviše pomoći očekuje od lokalnog doktora Markiza (Tobi Džouns) i od krčmarice Petsi (Šarlot Geinsbur), ali će je dobiti baš od Poa (Hari Meling) koji se od ostalih kadeta razlikuje ne samo svojim godinama, nego i kompleksnim mentalnim sklopom i pesničkim senzibilitetom.

Tragovi vode prema doktorovoj familiji, odnosno prema njegovom sinu Artemusu (Hari Louti) koji je vođa neformalne i lagano tajne skupine kadeta, ali sumnjive mogu biti i supruga Džulija (Džilijen Anderson) koja govori u kriptičnim frazama i kći Lea (Lusi Bojnton) koja pati od retke bolesti i prema kojoj Po počinje da gaji romantična osećanja. Opet, da li je sve baš onako kako se čini? Na to će pitanje zajedničkim snagama pokušati da daju odgovor upravo Po i Lendor čiji umovi „oštre“ jedan drugi baš kao kad se jedan nož oštri drugim.

Upravo scene razgovora, često uvijenih, pa i kriptičnih gde je slušanje važnije od govorenja, a neizgovoreno jednako važno kao izgovoreno, mogu se okarakterizirati kao najbolje i najuspelije u filmu. Ključni aspekt toga je glumačka sinergija između Bejlovog konstantno ugodnog podglumljivanja i od Melingovog „razmahanijeg“ pristupa. Ostali glumci takođe solidno boje svoje likove onoliko koliko treba, ali tu svejedno nema reči o višedimenzionalnosti. Članovi doktorove porodice svaki na svoj način skrivaju svoje tajne, Šarlot Geinsbur je taktilna kao Petsi, oficiri su pomalo sirovi, a među kadetima se tek povremeno i tek kod ponekog naziru crte ličnosti.

Opet, takva struktura teško da je mana, već je više plod promišljanja autora filma Skota Kupera koji je i sam bivši glumac i svojim ansamblom izvrsno diriguje s osećajem za to ko je tu „solista“ (ovo je treća Kuperova saradnja s Bejlom u glavnoj ulozi, dok se Melingov potencijal realizuje možda po prvi put u potpunosti), a ko deo pratećeg „orkestra“. Vrlo dobra „kasting“-odluka je i to da ansambl sačinjavaju uglavnom britanski glumci čiji govor filmu daje jednu dodatnu notu realizma po pitanju rekreacije jezika kojim se na severoistoku SAD-a govorilo u ono vreme, a koji je zvučao dosta više britanski nego što je to danas slučaj.

Taj realistični ugođaj je dodatno pojačan detaljističkom, ali opet diskretnom scenografijom i upečatljivom kostimografijom koje su uhvaćene fotografijom Masanobua Takajanađija, inače Kuperovog čestog saradnika. Takajanađi, međutim, snima eksterijere u prilično ispranim bojama, pa The Pale Blue Eye ne izgleda ni najmanje „gotik“ kao što bi se to očekivalo od filma kojeg možemo žanrovski uokviriti u misteriju i simbološki triler smešten u doba romantizma. Istu kvalifikaciju možemo dati i za muziku Hauarda Šora koji, pritom, prilično reciklira motive svog dela za film The Silence of the Lambs. Dok se Takajanađi stara za „gritty“ realističnost, Šor unosi dozu grandioznosti.

Opet, ono što treba znati za The Pale Blue Eye je to da je u pitanju film Skota Kupera, što sa sobom donosi određene nesavršenosti, nedomišljenosti, pogrešne poteze i brljotine. Kuper, inače, ima status večite nade u Holivudu i autora koji gotovo amaterski skače kroz žanrove i stilove nesvestan da se zapravo našao u svom prvom filmu, indi-drami Crazy Heart (2009). Usledili su zakomplikovani ruralni triler Out of the Furnace s predugom ekspozicijom i kulminacijama na pogrešnom mestu, ravnjikava gangsterska drama po istinitim događajima Black Mass, vestern utopljen u gomilu referenci Hostiles i horor Antlers čiji je jezivi i grozljivi potencijal zamalo udavljen dugom socijalno-realističkom ekspozicijom i psihologizacijom likova.

Kuper je, dakle, sklon da donese poneku pogrešnu odluku i da pritom od svog filma koji ima potencijal za izuzetnost napravi nešto što je dakako manje od zbira svojih elemenata. Greška koju Kuper pravi u The Pale Blue Eye je slepo držanje izvornog romana i iznenađenja za kraj koje možda ima smisla na papiru i koje bi možda imalo smisla kao poseban kratkometražni film, ali koji u ovom slučaju deluje nakalemljeno na dotadašnji zaplet i relativno logičan, a svakako izgrađen rasplet. Šteta koju je Kuper napravio nije katastrofalna (zapravo nikad nije), ali svejedno srozava film do nivoa prolazne zabave za jedno veče pred ekranom.

Antlers

 kritika pročitana u emisiji Filmoskop na HR3

Scott Cooper je svakako jedan od onih filmskih autora koji nekako nisu uspjeli doseći potencijal koji su pokazivali. S već pet filmova iza sebe, Cooper još uvijek nije dostigao letvicu koju je sam sebi visoko postavio s prvijencem Crazy Heart. Kao bivši glumac, odlično je razumio i vodio glumce, prije svega Jeffa Bridgesa u ulozi ostarjelog pjevača country muzike koji za tu ulogu nagrađen Oscarom. S druge strane, pak, ovaj je autor, koji se kao glumac nikada nije u potpunosti afirmirao, savršeno razumio i kako funkcionira scena i kako funkcionira starenje. Crazy Heart bio je jedan od onih ambicioznih, a nepretencioznih filmova koji su u konačnici zvučali mudro poput kakve country balade. Već sa sljedećim filmom, Out of the Furnace, Cooper je zagrizao više nego što je mogao sažvakati. U pitanju je film s ambicijama da bude ultimativni „backwoods noir”, odnosno ruralni triler, a koji se izgubio u predugačkoj i prekompliciranoj ekspoziciji i pozicioniranju dinamičkih akcenata na pogrešnim mjestima. Istini za volju, Cooper je opet pokazao talent i predanost u radu s glumcima, ali je Out of the Furnace na kraju ostao neujednačen film nalik na pokušaj ekranizacije rock-albuma na kojem ima više pjesama i koje nisu sve jednako kvalitetne ili podatne za takav transfer na drugi medij (na pamet padaju raniji radovi Brucea Springsteena, zbog miljea propalih industrijskih gradića, čeličana i ljudi s internim osjećajem za etiku). Gluma je, pak, bila jedini adut njegovog narednog filma, Black Mass gdje je Johnny Depp polučio bravuru u interpretaciji osebujnog mafijaša i policijskog suradnika Jamesa „Whiteya” Bulgera. Ova gangsterska krimi-drama po istinitim događajima u konačnici je bila suviše ravne pripovjedne linije, pa se ponajprije mogla nazvati utišanim derivatom Scorseseovih uradaka u registru mafijaške drame. Konačno, ni četvrti Cooperov film, vestern Hostiles, nije bio slab, ali je u najboljem slučaju bio korektan spoj različitih tendencija u žanru, od klasicizma, preko površnih politički korektnih intervencija iz ranih 90-ih, pa do inzistiranja na trendovskoj sumornoj atmosferi, čimu ni na koji način nije unaprijedio žanr.

S filmom Duhovi tame, originalnog naslova Antlers, Scott Cooper po prvi se puta našao na teritoriju horora, ali je na njega sa sobom donio nekoliko motiva s kojima je operirao u svojim prethodnim filmovima. Od Out of the Furnace posuđuje ruralni milje i usporeni tempo s prolongiranom ekspozicijom, a od Hostiles „token” tretman Indijanaca, odnosno američkih domorodaca, stavljajući u centar zapleta legendu o zloduhu Wendigu. On se pojavljuje kada se čovjek ogriješi o prirodu, pa tako nekog uzme „na pik”, onečovječi ga, proždere iznutra i ubije, ne bi li se oslobodio u svom pravom, monstruoznom obličju koje podrazumijeva i jelenske rogove iz originalnog naslova. Konstrukcija filma možda nije optimalna, socijalni aspekti filma možda nisu uvijek baš najsvrsishodnije ispripovjedani, ali Duhovi tame svakako imaju svojih aduta.

Negdje u vječito kišovitim šumama Oregona, američka Vlada planira ponovo otvoriti površinske i plitke rudnike ugljena. U jednom od njih, još uvijek napuštenom, koji se nalazi u blizini propalog gradića, narkoman Frank Weaver (igra ga Scott Haze) uspostavio je sa svojim kompanjonom „kuhinju” meta-amfetamina. Prilikom jednog od posjeta na koji Frank odlazi skupa s mlađim sinom Aidenom, otac začuje životinjsku buku u tami rudnika i odlazi ispitati što se događa. Tri tjedna nakon tog prologa, upoznajemo i našu protagonisticu, učiteljicu Juliu Meadows (Keri Russell), povratnicu u rodni gradić odakle je pobjegla zbog trauma koje joj je uzrokovao otac. I pored napora njenog brata, šerifa Paula (Jesse Plemons), sredina ju ne prihvata najbolje. U Julijinom razredu je i Frankov stariji sin Lucas (Jeremy T. Thomas), šutljivi dvanaestogodišnji dječarac, koji privuče njenu pozornost morbidnim crtežima i autobiografskom basnom koju je pripremio za sat posvećen folkloru i mitologiji. Sama istraumatizirana, ona prepoznaje traumu, u najmanju ruku zanemarenost, kod dječaka, pa odlučuje na svoju ruku istražiti njegov slučaj. U njenu istragu se postupno uključuju i drugi, ravnateljica škole (Amy Madigan) i Paul, a po gradu se počinju gomilati tijela zalutalih i nastradalih koja je, po svemu sudeći, napala velika životinja, ali s ljudskim ugrizom. Lokalni Indijanac (jedan od najpoznatijih domorodačkih glumaca, Graham Greene) ima teoriju da je Frank probudio zloduha i postao njegovom žrtvom, Julia ima poriv spasiti Lucasa, a on je istovremeno i svjestan opasnosti koja mu prijeti od oca, ali i od mlađeg brata, a opet prema njima osjeća lojalnost.

Cooper u Duhovima tame prvi puta nema neku izraženu filmsku zvijezdu u glumačkoj postavi, koja može sama ili u sinergiji s drugima načiniti razliku u filmu, ali to zapravo i nije toliko loša vijest. I Keri Russell i Jesse Plemons u sebi nose neku auru običnosti zbog koje ne odskaču od okolice svojim glamurom, a Cooper ih fino usmjerava. Svoje vještine u radu s glumcima režiser ovog puta demonstrira na mladom Jeremyju T. Thomasu kojem je ovo prva uloga u dugometražnom kino-filmu nakon po par njih na televiziji i u kratkim filmovima. Momčić svakako ima talenta i može ostvariti kontakt s gledateljem i senzibilizirati ga, pa će svakako biti zanimljivo gledati ga kako se glumački razvija, ako za to bude dobio još koju priliku.

Produkciju filma potpisuje Guillermo del Torro, što se osjeća i na dizajnu centralnog filmskog monstruma i na dizajnu lokacija i na postavci akcijskih „set piece” scena. Monstrum je isprva nevidljiv, nakon čega vidimo metamorfoze na Frankovom tijelu koje postaje još ispijenije, uz gubitak kose i vatru u utrobi, pa sve do otjelotvorenja džinovskog rogatog i bodljikavog monstruma koji također nosi vatru u sebi. Što se lokacija tiče, vanjske su na tragovima koje smo već viđali i po „backwods noirima” i po „šumskim” hororima, Julijina i Paulova kuća je realistično sumorna, dok je Frankova apsolutno zastrašujuća. Akcija je dovoljno krvava i grozna da može zadovoljiti i najprobirljivije poklonike horora kao žanra, scene su vješto izgrađene i vrlo vješto režirane. Nevolja je, međutim, u tome da one dolaze uglavnom prekasno, jer je Cooperov fokus do trećeg čina negdje drugdje: usmjeren je prema izgradnji glavnih likova i psihologije temeljno uništenog mjesta bez nade.

Cooper i njegovi koscenaristi C. Henry Chaisson i Nick Antosca (čija je kratka priča Tihi dječak i poslužila kao predložak) otvaraju nekoliko zanimljivih tema poput ekologije, ekonomije, njihovog međusobnog odnosa, eksploatacije i ekspanzije u okviru kolonizacije i industrijalizacije koja je rezultirala uništenjem, integracijom ili porobljavanjem domorodaca, te trauma u okviru familije i izbora između lojalnosti i spasenja, ali im ne polazi za rukom zadovoljavajuće ih produbiti. Priča o ponovnom iskapanju ugljena ostaje tek kao fusnota u dubokoj pozadini, pitanje Indijanaca je postavljeno plitko i stereotipno, čak i legenda u središtu priče djeluje generički, isto vrijedi i za siromaštvo, a nerazrađena Julijina trauma služi jedino kao točka na kojoj će ona prepoznati slične tendencije kod Lucasa i dobiti motivaciju da ga spasi. Zapravo, prije nego li žanrovski čisti horor „creature feature” vrste stupi na scenu, jedino što nas može uplašiti i protresti je pitanje što možemo učiniti ako su monstrumi u podrumu i na tavanu naši najbliži ili su makar to nekada bili. Duhovi tame tako postaju i ostaju još jedan od onih Cooperovih uradaka s prednostima i nedostacima koji dobacuju do nivoa korektnog, čiji su pojedini elementi daleko iznad toga, ali koji su u cijelosti ipak manje od jednostavnog zbroja tih elemenata.

Hostiles

kritika originalno objavljena na DOP-u

Bivši glumac, a sada autor sa statusom večite nade Hollywoodskog filma Scott Cooper iza sebe kao scenarista i reditelj iza sebe ima četiri filma od kojih samo u slučaju prvenaca Crazy Heart, baladično-romantične country drame indie štiha, nije zagrizao više nego što je sposoban sažvakati. Usledili su filmovi koji su zacementirali njegov potencijal, koji su po delovima i na momente graničili sa savršenstvom filmske umetnosti, ali koji su se raspadali kao celina, “backwoods noir” Out of the Furnace (grandiozan kao Springsteenov album, sa dinamičkim akcentima na pogrešnim mestima za filmsko delo) i gangsterska drama Black Mass u kojoj je pokušao da u “matter of fact” maniru ponovi priču o Jamesu “Whiteyu” Bulgeru koju je Martin Scorsese onako koloritno ispričao u The Departed. Na red je došao western Hostiles nastao po starom i možda zaboravljenom manuskriptu pokojnog Donalda E. Stewarta (originalna Jack Ryan trilogija, Missing Coste-Gavrasa) koji je ostao razapet između različitih tendencija u narečenom žanru.

Western se kao žanr dosta menjao od ranih vremena kada je film služio samo kao novo oruđe za učvršćivanje mitoloških obrazaca iz usmenih legendi i jeftine literature, preko klasičnog i zlatnog doba Hawksa i Forda, novohollywoodskog revizionizma, početaka političke korektnosti 90-ih, Tarantinovog postmodernizma, pa do savremenih “dark & gritty” trendova koji oslikavaju manje glamurozne, realistične aspekte života na granici poznatog (civiliziranog) sveta. Hostiles svojim tonom pokušava da se uvrsti u poslednju kategoriju i Cooper to podvlači osećajem važnosti poruke koju film prenosi i kako je prenosi, ali i ta poruka (da neprijatelj nije nužno rasno/etnički kodiran) i način na koji se do nje dolazi pripada nekom drugom vremenu. Uostalom, je li zaista novina da su beli Amerikanci nad domicilnim indijanskim stanovništvom počinili genocid i treba li zaista kodirati indijanska plemena kao dobre i loše momke samo prema njihovom odnosu prema belim doseljenicima i načinu života gde su oni dobri istovremeno mudri i mistični, a oni loši potpuni divljaci žedni krvi?

Upravo sa tim kodiranjem film i počinje. Uvodna sekvenca je parafraza Fordovog klasika The Searchers (koji će i kasnije biti citiran u vezivnom tkivu Hostiles, vistama-vedutama sa kolom na konjima pod Suncem) gde divlji Komanči usred bela dana napadaju usamljenu farmu doseljenika, ubijaju oca porodice i troje dece, dok se majka Rosalee Quaid (Rosamund Pike) spasava tako što beži u šumu i skriva se tamo. Ta sekvenca stoji u opoziciji sa sledećom scenom u kojoj kapetan američke vojske, Joseph Blocker (Christian Bale) nadgleda kako njegovi vojnici lasom hvataju Apače, odvode ih u zarobljeništvo i čiste teren za nove doseljenike. Blocker će još dodatno biti uspostavljen kao noseći lik filma, veteran pred penzijom koji mrzi Indijance, u sceni razgovora sa svojim suborcem narednikom na rubu PTSP-a Metzom (Rory Cochrane), čime je određena njegova polazna tačka u razvoju lika.

S tim u vezi, misija, ona arhetipska poslednja misija koju dobija, da po predsednikovom naređenju sa grupom odabranih ljudi sprovede umirućeg čejenskog poglavicu iz zarobljeništva u New Mexicu do tradicionalnog obrednog mesta za sahranu u Montani, biće i njegov put transformacije i iskupljenja na kojem će shvatiti da neprijatelji mogu biti i od izolacije poludeli traperi i psihopate u vlastitim redovima, pa i zemljoposednici koji misle da su iznad zakona, a ne samo Indijanci, naročito ne oni od mudre i mistične vrste. Naravno, na tom putu će njegova ekipa vrlo brzo upoznati istraumiranu udovicu iz prve scene, pa će se između ovo dvoje nagriženih ljudi uporedo s linearnom pričom razvijati i tinjajuća ljubavna priča.

Priča o belačkoj krivici i iskupljenju prirodno pripada valu westerna iz ranih 90-ih (manuskript, pak, datira iz perioda kasnih 80-ih), ali svoj toj briljantnoj fotografiji Masanobua Takayanagija i emocijama nabijenoj orkestraciji Maxa Richtera, kao i glumi vrhunski izabrane postave uprkos ne uspeva dostići nivoe koji su zacrtali Dances with the Wolves i The Unforgiven. To ne znači da je reč o lošem filmu, daleko od toga, pre svega zbog interakcije među glumcima i pojedinim briljantno napisanim i sjajno postavljenim scenama koje zaista zalaze u dubinu ljudskog bola (kao što je razgovor kapetana sa ranjenim suborcem ili udovičino insistiranje da sama pokopa svoju familiju dok Blocker i njegovi ljudi to posmatraju). U tim trenucima Cooper dokazuje da je reč o izuzetno darovitom autoru.

Problem je, međutim, domet filma koji dobacuje negde do nivoa The Revenant, što nije nimalo laskavo. Jednako tako je linearan i oslonjen na dramaturške klišee, jednako tako arbitraran prema istoriji i jednako tako manjak “mesa” pokušava da nadoknadi viškom stava kako reč o nečemu iznimno važnom. Dobro, Cooperov film ipak dobacuje malo više od toga, ali zaista ume da iritira idejom da bi se zbog tobožnje slobode gledaoca da poveže motive istom uskrate relevantne informacije. One, doduše, ponekad bivaju promumlane u kadru, ali to nije ni izbliza dovoljno da bismo stekli realnu i detaljnu sliku.

I tako nešto imamo od samog početka (zašto bi, osim zato što je to zgodno, Komanči jurišali na familiju danju, a ne noću). I nastavlja se u motivaciji našeg protagoniste (otkud on zna čejenski jezik), pa i celoj postavci misije (otkud čejenski poglavica u zatvoru daleko na jugu SAD). Otkud Francuz koji ne govori engleski u američkoj vojsci i zašto ga igra Timothée Chalamet ako služi samo da pogine u prvom obračunu. Nekakva faktografija se mora uspostaviti ako se već priča priča koja ima ambicije da nadiđe tipične sage o kaubojima i Indijancima, dobrim i lošim momcima, crnim i belim šeširima. Ili čisto filmski, zašto su likovi koji imaju potencijala da budu nešto više od ispaljivača stavova i figura u rekreaciji komadića istorije, toliko podređeni centralnom dvojcu (možda trojcu, sa poglavicom, ili četvercu ako se pridoda još i Metz) da se čini kao da ih van filma i nema? Ponavljam, Hostiles je daleko od lošeg filma, ali ga njegova nedomišljenost čini izuzetno ranjivim na nezgodna pitanja.

Black Mass

2015.

režija: Scott Cooper

scenario: Mark Mallouk, Jez Butterworth (prema knjizi Dicka Lehra i Gerarda O'Neilla)

uloge: Johnny Depp, Joel Edgerton, Benedict Cumberbatch, Dakota Johnson, Kevin Bacon, Peter Sarsgaard, Jesse Plemons, Rory Cochrane, David Harbour, Adam Scott, Corey Stoll, Julianne Nicholson, Juno Temple, W. Earl Brown, Bill Camp, Brad Carter

James “Whitey” Bulger je jedna od interesantnijih pojava na američkoj krimi-sceni. Ne samo da je po svemu bio osebujna ličnost, nego je i njegova kriminalna karijera bila posve osebujna, kao i kasniji život. On je 20-ak godina suvereno vladao bostonskim podzemljem, da bi posle toga proveo 16 godina u begu (u to doba je bio drugi na listi najtraženijih begunaca, odmah iza Bin Ladena).

Uz njegove privatne kontradiktornosti, zanimljiv je i mehanizam po kojem je bio neprikosnoveni mafijaški boss. U svojoj vladavini Bulger se nije oslanjao na brata koji je bio uticajni političar, nego na snage zakona. Priznajem, donkle je očekivano da se kriminalci oslanjaju na korumpirane pojedince u policiji, pa čak i na cinkanje i potkazivanje rivala, ali ovde to nije slučaj. Bulgerova banda Winter Hills je bila u savezu sa FBI-jem protiv italijanske mafije koja je tad bila prioritet. Nije baš najjasnije za koje je sve usluge Bulger nagrađen tako kako je nagrađen (bio je pod zaštitom i nisu ga dirali ni za izuzetno krupne pizdarije), ali ta alijansa je formirana preko agenta Connollija, Bulgerovog prijatelja iz detinjstva.

Bulger je i pre konačnog hapšenja bio zanimljiv Hollywoodu. Poslužio je kao uzor Martinu Scorseseu za lik Franka Costella u The Departed, ekscentričnog mafijaša koji ubacuje svoje špijune u policiju, kojeg maestralno igra Jack Nicholson. Nakon hapšenja se interes pojačao. Prvo je prošle godine izašao dokumentarac Whitey, bilo je i nešto o njemu u “true crime” formatu na televiziji, a očekuje se, pored ovog, još jedan visokobudžetni igrani film iza koga su stali Bostonci Ben Affleck i Matt Damon.

Pred sobom imamo Black Mass (naslov uglavnom nema veze sa filmom i zvuči generički i pseudo-cool) Scotta Coopera sa Johnnijem Deppom u ulozi Jamesa Bulgera. To je svakako odlična vest za glumca, jer posle izbora nekoliko bizarnih, prekostimiranih i prenašminkanih uloga uzastopno (što je simpatično možda u manjoj epizodi, ali je ubibože iritantno kada je reč o glavnoj ulozi), Depp konačno ima priliku da glumi, umesto da glumata. Iako je i za potrebe ove uloge maskiran do neprepoznatljivosti, Depp Bulgera igra sigurno, utišano, smireno i odmereno, bez tragova karikiranja, šmire i kreveljenja. On je u ranijoj, kreativnijoj i postojanijoj fazi svoje karijere već igrao gangstere i to sasvim dobro, a Black Mass je potvrda da nije još za staro gvožđe.

Međutim, to nije naročito dobra vest za Scotta Coopera, jer mu je Johnny Depp koji se vraća na pravi put možda i jedini uspeh. I sam bivši glumac, Cooper je debitovao kao autor sa izuzetnim, kao country pesma mudrim filmom Crazy Heart (2009) za koji je Jeff Bridges dobio Oscara za glavnu mušku ulogu, da bi posle toga usledio “backwoods noir” Out of the Furnace (2013), ambiciozno zamišljen film koji ima svoje momente, ali mu neujednačenost dolazi glave. Glede stabilnosti, Black Mass je korak unapred, ali odlazi u drugu krajnost: jednu izuzetnu priču, kakva je Bulgerova, pretvorio je u ravnjikav i nepamtljiv film. Čini se da se Cooper još uvek traži kao autor, a nije svestan da se pronašao još sa prvim filmom.

Pod ravan ne mislim da je Black Mass dosadan film i film bez stila, ali mu ipak fali ono nešto arome. U par pojedinačnih scena je ima, ali to nije dovoljno da popravi utisak o filmu koji traje dva sata. Za glavnog lika imamo minimum motivacije, kao i za Connollija (Edgerton) za ostale ni toliko. O razvoju se ne može govoriti čak ni kod njih dvojice. Bulger počinje kao nasilni i prepredeni kriminalac, tako i završava, Connolly je sve vreme ljigavi federalni agent koji balansira lojalnost prema prijatelju iz detinjstva, posao koji mora obaviti i moralne posledice toga da se našao u nepredviđenoj situaciji.

Problem je svakako u scenariju, ali Cooperova je greška što te nedostatke nije otklonio. Čak ni na vizuelnom planu Black Mass ne istupa, iako izgleda korektno, možda suviše tamno za moj ukus, ali u skladu sa tonom filma. Cooper je imao na raspolaganju i armiju glumaca u manjim, epizodnim ulogama, ali i oni su redom potrošeni. Mi nismo ni svesni da su oni tamo, možda čak i nećemo zapamtiti imena njihovih likova i njihove uloge “lopova i žandara” u ovoj priči, a ona ipak nije baš toliko mutna i intrigantna da bi nam pomerila pamet.

Kada se sve sabere i oduzme, možda je najtačnije opisati Black Mass kao “ultra light” varijantu filmova Martina Scorsesea. Pritom ne mislim pre svega na solidni, ali za Scorsesea atipični The Departed koji je od Jamesa Bulgera pokupio ono najbolje i pritom ostao remake izvrsnog honkonškog filma Infernal Affairs. Ne, Black Mass kao da pokušava da liči na Scorseseove klasike Goodfellas i Casino, ali nema dovoljno petlje. Scorsese je barem imao likove za pamćenje poverene pravim glumcima. Black Mass deluje kao bleda kopija i to gotovo nikad nije dobro.

Out of The Furnace

2013.

režija: Scott Cooper

scenario: Scott Cooper, Brad Ingelsby

uloge: Christian Bale, Casey Affleck, Woody Harrelson, Zoe Saldana, Sam Shepard, Willem Dafoe, Forest Whitaker

Ako gledamo objektivno, Out of The Furnace je film sa apsolutno sjajnim glumačkim ostvarenjima, sjajnim okom za detalje i do jednog sjajnim segmentima. Ipak, kao celina je predvidljiv, prepun osnovnih motiva iz drugih filmova i ne baš najbolje posložen.

Sa svojim režijskim prvencem, sjajnim filmom Crazy Heart (2009), Cooper, inače bivši glumac, dokazao je da zna da radi sa glumcima (Jeff Bridges je nagrađen Oscarom za glavnu ulogu) i da ume da ispriča jednostavnu ljudsku priču. Za razliku od Crazy Heart, koji se doimao kao trominutna country balada pretočena u film, Out of The Furnace odaje utisak ekranizacije ranog Springsteenovog albuma. Sve je tu: okruženje čeličana u okolini Pittsburgha, heroji radničke klase, vojni veterani upotrebljivi koliko i oštećena roba, ekonomski pritisak i beznađe u kojem se jednostavni, pošteni ljudi dave. Međutim, transfer pesme na film je moguć bez ikakvih koncepcijih problema, jer dobra balada, kao i film, ima ekspoziciju, zaplet, vrhunac i zaključak. Albumi su drugačije složeni, imaju po nekoliko ekspozicija i vrhunaca, a pojedinačne pesme na albumu najčešće variraju u tematici i koncepciji. Ima konceptualnih albuma koji nedvosmisleno tvore jednu celinu, ima i rock opera i simfonija, ali su to izuzeci. Kada kažem da je pogrešno posložen, to znači da Out of The Furnace prati ritmiku albuma i to jednostavno ne funkcioniše.

Film traje dva sata i sastoji se od slabo povezanog prologa i četiri poglavlja, od kojih su barem dva ekspozicija, što znači da se zaplet razvija tek na sredini. Prolog je u “drive in” bioskopu, gde kriminalac iz zabite planinčine Harlan (Harrelson) maltretira svoju devojku nabijajući joj u grlo celi hot dog. Neko iz susednog auta dolazi da se umeša u situaciju, Harlan izlazi iz auta i prebija ga na mrtvo ime, pita je l' nekom nešto nije jasno, izbacuje devojku iz auta i odlazi. Razumem, ta scena nam predstavlja negativca u svoj njegovoj zlobi i ludilu, ali on će postati značajan tek negde na polovini filma, pa nam taj prolog kvari iznenađenje. Produžena ekspozicija u dva dela se bavi braćom Baze, Russom (Bale) i Rodneyem (Affleck). Russ je ćutljivi, otvrdli šljaker u čeličani koji se nakako probija kroz život, uz pomoć dobre devojke (Saldana), mudrog strica (Shepard) i poneke čašice viskija. Rodney je potpuno sjeban, veteran rata u Iraku sa PTSP-om i potpuno nesposoban da se ponaša kao socijalno odgovorna osoba i zarađuje za život. On se zato kocka, petlja sa lokalnim muljatorom i kamatarom (Dafoe), pa mu vraća usluge tako da se šiba sa sličnim zgubidanima u lokalnoj ligi za ilegalni boks. Naravno, kad god zapadne u nevolje, Russ je tu da mu pomogne koliko može.

To se menja kada Russ zaglavi u ćorki zbog saobraćajke koju je skrivio u pijanom stanju. Tamo preživi torturu, u međuvremenu ga ostavi devojka i ode sa lokalnim pandurom (Whitaker), umre mu otac i ono malo što je imao od života se pretvori u teško sranje. Rodney, međutim, ne postane bolja i samostalnija osoba, a bez brata se uvali preko glave u dugove i reši da odradi jednu poslednju borbu za svog ortaka kamatara, i reši i svoj dug prema njemu i njegov prema Harlanu, koji ima prste u svemu od proizvodnje i rasturanja droge do organizacije ilegalnih boks mečeva. Rodney i kamatar će, naravno, nastradati, a Russ će, potpomognut stricem, jednim poslovođom u kamatarevom kafiću i dobronamernim, a uglavnom beskorisnim pandorovim savetima, krenuti putem osvete protiv svih šansi. Film će se, naravno, pretvoriti u festival nasilja sa predvidljivim ishodom.

Toliko o radnji, ali radnja je manje bitan deo priče i služi samo kao okosnica koja će nekako držati skupa malo previše likova, poznatih situacija i rediteljskih intervencija u kojima on odašilje lične stavove o odrastanju u propaloj industrijskoj zoni, muškom prijateljstvu, bratskoj i familijarnoj etici. Russ je grešnik, ali više su se drugi ogrešili o njega, pa deluje da se bori sam protiv sveta. Za protagonistu intoniranog tako epski, on deluje previše zbunjeno i čak pomalo glupavo.

Ipak, u pozadini i atmosferi se povlače i interesantne teme za razmišljanje, a Out of The Furnace služi kao ogled o društvu i kuda se ono kreće. U jednoj od scena, reditelj fiksira vreme filma u 2008. godinu, u toku Obamine predizborne kampanje, neposredno posle izbijanja globalne krize i podseća nas na ničim opravdan nalet nade u promene i bolje sutra, “Yes, we can!” i slična sranja. Junaci filma nemaju vremena da se s tim zamajavaju, zauzeti su borbom za preživljavanje sa neizvesnim ishodom. Drugačije, film bi mogao biti smešten i u rane 90-te, godine grunge muzike, ekonomske krize i Prvog zalivskog rata, ili u kasne 70-te nakon Vijetnama, ili recimo kraj 40-ih, kada se u velikim gradovima pojavljuju prvi beatnici, pa čak i u period nakon Prvog svetskog rata. Neke stvari se ne menjaju: sjebani, istrošeni ratni veterani, eksploatacija radnika koji večito strepe za budućnost i imperativ da se nađemo bližnjima.

Koliko je glavni lik previše napisan, toliko su svi ostali nedopisani. Harlan je skup slučajno izabranih karakteristika redneck kralja kriminala, Dafoe nema previše posla oko svog kamatara mekog srca sa izraženim osećajem za etiku, Shepard opet igra onu ugroženu vrstu belih, starijih, poštenih macho tipova koji ne trpe sranja, Whitaker kao pandur ponavlja svoje “stuntove” mikro-glume, a Zoe Saldani je uvaljena tipična uloga devojke koja je sa novim tipom, ali ga nikad neće voleti kao prethodnog. Nagoveštaj višedimenzionalnosti bez preterivanja vidimo jedino kod lika Rodneya.

Naravno, sa ovakvom glumačkom postavom i pravom mešavinom slobode i kontrole od strane reditelja, ostvarenja su sjajna. Bale je možda odigrao ulogu života, držeći se niskog ključa. U nekoliko antologijskih scena ima sjajnu podršku od Afflecka koji mu sjajno parira, a emotivni vrhunac filma je scena sa Saldanom na mostu, verovatno jedna od najboljih ljubavnih scena snimljenih u poslednje vreme. Za razliku od poznatijeg Bena, Casey Affleck bira uloge i oko svake se trudi maksimalno, a ovde je na vrhunskom nivou kao nesnađeni veteran i večiti mlađi brat čiji je pogled uperen ka starijem. Harrelsonu sjajno stoje uloge negativaca sa širokim spektrom čudnih karakteristika koje idu uz sirovost, tako da prosto briljira kao Harlan, ali ima dovoljno obzira da ne krade scene kolegama.

Milje beznađa nije ništa novo na filmu, a postaje pravi trend u indie kinematografiji u poslednje vreme. Zato je prava umetnost ubaciti nešto novo i neviđeno u takve filmove. Out of The Furnace tu pada: iako deluje iskreno, priča ispričanu priču koristeći se poznatim sredstvima. Ono što je zapanjujuće, čini se da reditelj nije svestan da je pokrao nekoliko momenata iz The Deer Huntera, uključujući i scenu lova (čovek, puška, jelen, oklevanje), ili scenu upadanja u kuću iz Silence of The Lambs, ili metamfetaminsku “kulturu” u američkoj zabiti iz Winter's Bone ili zaplet sa tučom iz mase filmova. Ovde nije u pitanju bezočna krađa, jer Cooper to tretira kao normalno, kao jedini način na koji se to može predstaviti. Ali nije to ni postmoderni pastiš, jer konteksti ostaju nepromenjeni, niti je u pitanju citiranje. Pre bi se reklo da se Cooper oslanja na klišeje.

Moj konačni utisak je polovičan. Sa jedne strane, Out of The Furnace je sjajno odglumljen i možda ultimativni socijalni film, a svakako mnogo bolji i spretniji od The Place Beyond The Pines i A Single Shot. Ipak, predvidljivost radnje, nespretno ubacivanje elemenata drugih filmova, pogrešna kompozicija i likovi koji sputavaju glumce kvare utisak. Trebaju nam ovakvi filmovi, sa pristojnim budžetima i na socijalno-relevantne teme, ali nam trebaju bolji nego što je Out of The Furnace. Moj prošlogodišnji favorit je Ain't Them Bodies Saints. Tako se to radi.