Amsterdam

 kritika pročitana u emisiji Filmoskop na HR3

Karijere filmskih autora mogu se promatrati kao živi organizmi koji prolaze kroz razvojne faze ili čak metamorfoze. Karijera Davida O. Russella bi se mogla uzeti kao školski primjer. Američki je filmaš ponikao pod okriljem neovisnog filma „Sundance-usmjerenja”, radeći uglavnom u žanrovskom registru dramedije, da bi se sa svojim trećim dugometražnim uratkom, avanturističkom ratnom komedijom Tri kralja iz 1999. „plasirao” u Hollywood. Uslijedio je ne baš sasvim uspjeli eksperiment s poetikom Wesa Andersona I Heart Huckabees (2004), da bi nakon njega ušao u svoju zrelu fazu s dramom po istinitim događajima Boksač (2010). Ta zrela faza koju sačinjavaju još tri filma, U dobru i zlu (2012), Američki varalice (2013) i Joy (2015), obilježena je čestim suradnjama s istim glumcima, odnosno „klasterima” glumaca (Christian Bale i Amy Adams, odnosno Jennifer Lawrence, Bradley Cooper i Robert De Niro), te obilatim nominacijama, prije svega u glumačkim kategorijama; također, tu fazu karakteriziraju i motivi bračnih i obiteljskih disfunkcija, nerijetko podignutih do nivoa histerije. U dobru i zlu bio je punokrvni glumački film u registru „indie” drame dovedene do izvedbenog savršenstva, dok je s istinitom pričom o izumiteljici močo-krpe za pod, Joy Mangano, Russell počeo pokazivati znakove kreativnog opadanja, odnosno nemogućnosti da provjerene sastojke sklopi u koherentnu, a svježu filmsku cjelinu. U ovom pregledu Američki varalice nisu preskočene, već su namjerno ostavljene za kraj kao najkompleksniji, najambiciozniji, možda i najuspjeliji uradak Russellove zrele faze. Radi se o miksu drame, komedije i krimi-trilera po djelomično istinitim događajima, u kojem je Russell uspio spojiti i svoje klastere glumaca, i različite žanrove, i slobodno tumačenu istinitu aferu AbScam (u kojoj je FBI pomoću lažnih arapskih investitora mamio korumpirane političare), i barokni maksimalizam po pitanju količine posebnih detalja i jeftini kič po pitanju dizajna istih, a da je sve skupa na koncu tvorilo koherentnu i većim dijelom impresivnu filmsku cjelinu. Za Američke varalice moglo bi se reći da je Russell s njima otkrio formulu koju će barem još jednom pokušati ponoviti.

Taj se pokušaj ponavljanja, možda čak i podizanja na jedan novi nivo ambicije, barem u smislu zahtjevnijeg povijesnog perioda, još razgranatije priče i još brojnije zvjezdane postave, dogodio s autorovim najnovijim uratkom naslovljenim Amsterdam (u spomenutoj zvjezdanoj glumačkoj postavi od starih Russellovih znanaca mjesta se našlo tek za Christiana Balea i Roberta De Nira, dok su u timu zaigrali novi igrači kao što su Margot Robbie, John David Washington, Anya Taylor-Joy, Rami Malek, Andrea Riseborough, Chris Rock, Michael Shannon, Mike Myers, Alessandro Nivola, Zoe Saldana i pjevačica Taylor Swift u rijerkoj glumačkoj ulozi). U Amsterdamu opet u temelju imamo jednu doista istinitu, doduše sada već pomalo zaboravljenu aferu iz američke povijesti, odnosno pokušaj fašističkog puča koji su planirali ugledni poslovni ljudi namjeravajući postaviti generala Smedleya Butlera za diktatora koji će smijeniti izabranog predsjednika Roosevelta. Opet imamo i galeriju likova koji cijeloj toj zavrzlami pristupaju s različitih strana, a također imamo i ton koji spaja komično i dramsko, s dodatkom tragedije i traume Prvog svjetskog rata i njegovih posljedica. Naravno, pojedinačne filmove nije uvijek najpoštenije uspoređivati, čak ni kada dolaze od istog autora ili kad pripadaju istom žanrovskom tipu, ali ponekad je teško othrvati se tom porivu. U slučaju Amsterdama, Russell na tako nešto čak i poziva reciklirajući uvodnu tekstualnu karticu iz Američkih varalica koja nam poručuje da se „većina ovoga stvarno dogodila”. Međutim, kada se nakon gledanja filma crta povuče i sumira konačni ishod, ne samo da Američke varalice ispadaju bolji film, nego je u smislu koherentnosti čak i Joy zaokruženiji uradak. Pred nama je težak zadatak jer moramo utvrditi što je sve u Amsterdamu pošlo po zlu, a da ne odgovorimo lakonski: „apsolutno sve”.

Protagonist i glavni narator (Russell tu opet upotrebljava trik da pored glavnog uvodi još dva, pomoćna) je doktor Burt Berendsen (Christian Bale), teško ranjeni i traumatizirani ratni veteran koji je u Velikom ratu izgubio oko, a oko pasa nosi protezu nalik korzetu da bi se mogao kretati. Njegova skromna ordinacija nalazi se na sjeveru Manhattana, pacijenti su mu uglavnom veterani poput njega samog, a često je odsutan i tijelom i duhom pošto je ovisan o tabletama protiv bolova koje sam izrađuje. To što je oženjen nasljednicom i kćerkom uglednog člana liječničke komore (Andrea Riseborough) mu ne pomaže, jer s njom ne živi zbog razmimoilaženja s njenim roditeljima. Njegova uobičajena rutina poremećena je jednog dana 1933. godine kada ga s hitnom zamolbom posjeti ratni drug, odvjetnik Harold Woodman (John David Washington) kojem je bio nadređeni oficir u predominantno afroameričkoj jedinici na fronti u Francuskoj i Belgiji. U finalu rata, obojica su bili ranjeni prilikom proboja, zbog čega su završili u bolnici u rukama bolničarke Valerie (Margot Robbie), avangardističke umjetnice koja reciklira metke i šrapnele za reljefe i skulpture, a kasnije se ispostavlja da je pripadnica utjecajne obitelji. Njih troje su, nakon rata, proveli nešto bezbrižnog vremena u Amsterdamu, gdje su sklopili pakt o vječnom prijateljstvu. Posao za koji je Burt potreban Haroldu je obdukcija tijela njihova generala koji je umro na putu kući iz Europe, obdukciju koju je, mimo želja ostatka obitelji, naručila njegova kći (Taylor Swift). Kako doktor i sestra specijalizirana za obdukcije (Zoe Saldana) otkriju, general je vjerojatno bio otrovan, a prije nego li i njegova kći pogine u namještenom nesretnom slučaju, uspijeva izgovoriti samo prezime Voze koje pripada jednom od newyorških uglednika. Burt i Harold bivaju optuženi za njeno ubojstvo, pa se moraju sklanjati od policije, ali i od tajanstvene organizacije pod imenom Komitet petorice. Srećom, jedan od detektiva koji im je za petama također je ratni veteran, ali on im može osigurati samo malo vremena za njihovu vlastitu istragu. Ona ih vodi najprije do Vozea (Rami Malek) i njegove supruge Libby (Anya Taylor-Joy), u čijem domu sreću svoju staru prijateljicu Valerie, sada zbog bolesti zatočenicu kuće, te dobivaju ideju da potraže generala Dillenbecka (Robert De Niro) koji će u Vozeovo ime garantirati za njih. Kako se klupko razmotava, a cijela zbrka kulminira na godišnjem Balu veterana koji Burt organizira, tako se otkriva da nije riječ samo o ubojstvima, već i o političkoj zavjeri, a našem timu se priključuju stari znanci, jedan američki i jedan britanski špijun maskirani u ornitologe (Michael Shannon i Mike Myers) koje poznaju iz amsterdamskog života.

Amsterdam je na narativnom nivou poprilična zbrka, ali slično bi se moglo reći i za Američke varalice. Ključna razlika bi ipak bila ta da su različiti pristupni kutovi, digresije, pa i namjerne pogreške u prethodniku bile bolje i gušće utkane u priču filma nego što je to slučaj s Amsterdamom. Stječe se dojam da Russell u svom filmu puno toga želi prokomentirati o vremenima kako prošlim (rasizam i segregacija, fašizam u povojima u Americi i sinergija kapitala s istim, nesrazmjer između pretrpljene ratne traume i za nju dobivene zadovoljštine između deprivilegiranih koji su ratovali i privilegiranih koji su ostali doma i trgovali), tako i sadašnjim (ponovno uvođenje rasizma u javni diskurs, uspon „alternativne”, profašističke desnice i sprega kapitala s njom, zaostavština Donalda Trumpa i pokušaja puča 2021. godine) , da se u brojnim digresijama i odapetim strijelama gubi narativna linija, pa i ton filma koji bez nekog naročitog reda skače između dramskog, komičnog i tragičnog. U tome dosta često stradaju i glumci koji su, kada je riječ o onima u epizodnim ulogama, po pravilu potrošeni na štos ili dva, ili, kada se radi o onima koji imaju i neku značajniju ulogu u zapletu, ne uspijevaju razviti svoje likove. Stvari stoje bolje s troje glavnih glumaca, prije svega Christianom Baleom koji ne samo da je naviknut na Russellov kaos, nego može i ponoviti neke od svojih štoseva method glumca, primjerice ovo mu je druga uloga u kojoj mora nositi stakleno oko. John David Washington je sasvim solidan s nešto manje „mesnatom” ulogom uravnoteženijeg i taktičnijeg Harolda, a Margot Robbie je uglavnom svedena na svoje prisustvo, bilo u nešto „iščašenijem” ključu na početku filma, bilo u nekom mračnijem kasnije, ali glumica tu prezentnost na ekranu posjeduje u različitim oblicima, čak bez obzira što se svojom fizičkom ljepotom ne uklapa u svijet karakterne ružnoće koji ju okružuje.

Na tehničkom planu, Amsterdam stoji dosta bolje, prije svega zahvaljujući fotografiji Emmanuela Lubezkog koji fino dozira sepija-tonove onovremene fotografije i spaja ih sa kolorom u nijansama smeđih, bež, žutih i boja ćilibara, kojima su kontrastne jedino crne i crvene boje haljina. Za svaku pohvalu su i raskošna scenografija i kostimografija, kao i Russellova očita fascinacija onovremenim filmskim snimkama koje povremeno pokušava i uspijeva emulirati. Opet, ni povremeni vizualni užitak, ni povremeni uspjeli štos, ni ispravne političke poruke koje David O. Russell s Amsterdamom odašilje, nisu dovoljne kako bi prekrile one pogrešne kalkulacije koje je oko filma njegov autor napravio. Počevši od toga da je ovdje riječ o autoreciklaži, što je tek blago prekrivena autoreferentnošću i obilato garnirana začudnošću. Amsterdam je tako film koji se čini kao da je u stalnom, kaotičnom pokretu, a zapravo ne ide nikamo.

Last Flag Flying

kritika objavljena na Monitoru

2017.

režija: Richard Linklater

scenario: Richard Linklater, Darryl Ponicsan

uloge: Bryan Cranston, Lawrence Fishbourne, Steve Carell, J. Quinton Johnson, Yul Vazquez, Deanna Reed-Foster, Jeff Monahan, Cicely Tyson, Lee Harrington

Ne znam kako vi, ali ja nikako nisam tip čoveka za praznike. Ispunjavaju me anksiozom, a imperativ zabave i dobrog provoda (za novogodišnju noć), odnosno mira i blaženstva (oko Božića) šutiraju me duboko u ponor depresije. Zato u tom periodu intenzivno gledam da izbegnem ljude, da se zatvorim u mrak kino-dvorane ili zakucam pred manji ekran i da gledam filmove, što melanholičnije – to bolje. U tom smislu je Last Flag Flying, najnoviji uradak Richarda Linklatera o trojici marinaca, ratnih drugova i vijetnamskih veterana koji se skupljaju da sahrane sina jednog od njih poginulog u Iraku, deluje kao prototip mog prazničnog filma.

Melanholija se podrazumeva, ona decentna, već po samom izboru teme i proteže se kroz ceo film koji kao nekakav atipični film ceste povremeno skače u sfere vojničkog humora, “staračke” komedije, meditacije o starenju, veri, alkoholu i veteranskom životu, kafanskih truizama, interpersonalnog bockanja i procene stanja u društvu u datom trenutku (na vrhuncu Bushovog ludila 2003. godine). Vojnička sahrana je sasvim legitima fokalna tačka kroz koju će se takve stvari prelomiti, ali nemojmo zaboraviti i potpunu neprirodnost situacije u kojoj otac sahranjuje sina.

Oca, Larryja Shepherda zvanog Doc igra Steve Carell, jedan od impresivnijih “kameleona” američkog filma koji sa maskom i šminkom kao da u potpunosti preuzima identitet svog lika. Doc je introvertan, istovremeno ljut na državu koja je njegovog sina poslala da pogine negde daleko od doma, kao i njega samoga 30 godina ranije, tužan zbog pogibije i ponosan na svog sina koji je odabrao vojni poziv iako to on sam nije podsticao. Takav kakav je, Doc je sjajan pokretač radnje.

Veći deo filma, međutim, zauzima prepucavanje između dvojice njegovih prijatelja od kojih je Sal (Bryan Cranston) alkoholičar, vlasnik ušljivog bara, lajav i konfliktan lik, a Mueller (Lawrence Fishbourne) je smisao pronašao u religiji toliko da je postao sveštenik i u mirnom, porodičnom životu. Njih dvojica će gajiti taj prijateljsko-rivalski odnos i malo kroz šalu, a malo ozbiljno suočavati dve koncepcije života posle ratnih oštećenja koja ostaju na fizičkom i psihičkom planu. Linklater tu pritom nikoga ne osuđuje: neko će naći Boga, neko flašu i zezanje bez plana, neko familiju, neko nešto treće.

Likovi zaista nisu naročito duboki, pre se mogu svesti na veteranske tipove pune klišea, ali tu zapravo uskače glumačka hemija između trojice sjajnih glumaca. Istini za volju, izvorni roman ko-scenariste Darryla Ponicsana je zamišljen kao nastavak kultnog The Last Detail koji je ekranizirao jedan od najpotcenjenijih autora Novog Hollywooda Hal Ashby sa Jackom Nicholsonom, Randyjem Quaidom i pokojnim Otisom Youngom. Linklater je promenio likove, dodao im nove pred-istorije i stavio ih u drugačiji kontekst, ali se čak i u sjajnoj interpretaciji oseća senka trojice glumaca ranijih generacija. Recimo, Cranston je očito upošljen da igra tip nešto mlađeg Jacka Nicholsona sa manje ekscentričnosti, a više džukačke kuraži. U tom smislu su čak pomalo protraćeni Yul Vazquez kao pukovnik zadužen za ceremonije koji svoje pojavljivanje završava u sceni humornoj u pokušaju i sasvim solidno otkriće J. Quinton Johnson kao ratni drug Larryja mlađeg zadužen za ispraćaj svog kolege.

Ono što zaista stoji je da je Last Flag Flying neujednačen film čiji dijaloški ping-pong zna predugo trajati, čiji humorni momenti znaj biti usiljeni (recimo onaj štos sa prodavnicom mobitela i paketima je već standard za “gerijatrijske” komedije), ali koji isto tako zna oduševiti svojim srcem i odmerenošću, kao kad Linklater namerno postavlja bliski susret oca sa mrtvim telom svog sina u zadnji plan kadra i ostavlja Carella, odnosno Doca u stanju šoka i tugovanja na sličnoj udaljenosti još nekoliko minuta. Linklater je autor sa srcem i dušom i iznad svega sa puno poštovanja za sve ljudsko, što ga i čini pravim izborom među suvremenim filmašima za jednu takvu melanholičnu, a opet toplu ljudsku priču o ljudima koji su svesno žrtvovali sve, a da nisu znali čemu.

Fort Bliss

2014.

scenario i režija: Claudia Myers

uloge: Michelle Monaghan, Ron Livingstone, Emmanuelle Chriqui, Freddy Rodriguez, John Savage, Manolo Cardona, Oakes Fegley

Koncepcije ratovanja su se promenile u poslednjih 100 godina, što zbog tehnološkog razvoja (oružje za masovno uništenje, ratovanje na daljinu), što zbog pravnih konvencija, društvenih načela i generalne promene naše etike. Posle Prvog svetskog rata je počelo da se priča o ratnoj traumi kod preživelih, nevezano da li su bili na pobedničkoj ili poraženoj strani. Drugi svetski rat je pratila neviđena propaganda. Vijetnamski rat se paralelno odvijao na nekoliko frontova: oružanom i psihološkom na bojnom polju i oko javnog mnjenja kod kuće. Vijetnamski veterani su često bili prezreni i odbačeni i od države i od ljudi i često su služili kao inspiracija za filmove. Bilo je to doba Novog Hollywooda, na isteku doduše, ali je subverzija i propitivanje države bila dozvoljena, čak i poželjna.

Sećamo se filmova kao što su The Deer Hunter i Coming Home iz tog perioda. Ova dva filma su nastala na tvrdnji da veterani preživljavaju dvostruku traumu, prvu na bojnom polju, a drugu po povratku kućama kada moraju da se uključe u normalan, svakodnevni život. To podrazumeva svojevrsnu resocijalizaciju. Pred kraj modernog remek-dela Kathryn Bigelow The Hurt Locker imamo scenu u kojoj veteran poslednjeg rata u Iraku stoji u supermarketu i zabezeknuto gleda u police sa pahuljicama. Je li se on za to borio? Je li se društvo promenilo u njegovom odsustvu ili se on promenio pa ga zbunjuju stvari koje je uzimao zdravo za gotovo?

Ako primećujete, uglavnom se priča o muškarcima koji se vraćaju iz rata. Ali šta ćemo sa ženama koje su u savremenom svetu ravnopravne muškarcima u svemu, pa i u vojsci i vojevanju. Nije da žena nije bilo i ranije u vojsci. Imali smo bolničarke, mastiljarke, pravnice, sekretarice, čak i doktorke... Onda smo dobili žene na svim mogućim vojnim pozicijama. Fort Bliss u centar stavlja jednu sanitetsku narednicu.

Iako se pravna regulativa promenila u smeru apsolutne jednakosti, percepcija rodnih uloga se nije još. To ne važi samo za vojsku, nego i za civilna zanimanja. Očekuje se da se žena odrekne karijere pre nego muž. Očekuje se da je njeno prvo zanimanje da bude majka i domaćica. Ako muškarac ode na službeni put od nekoliko dana ili na misiju bogu iza nogu na nekoliko meseci, to je normalno i on se brine za svoju familiju. Ako to učini žena, ona je loša majka.

Upravo u takvu situaciju dolazi Maggie Swann (Monaghan) u filmu Fort Bliss. Ona se u naslovnu vojnu bazu pored El Pasa vraća nakon više od godinu dana u Afganistanu. Njen petogodišnji sin Paul (Fegley) je za to vreme živeo kod oca (Livingstone) i njegove nove devojke (Chriqui) koja mu je postala zamena za majku do te mere da majku više ne poznaje i da je se čak i plaši, trežeći sigurnost doma na koji je navikao. Jasno je da Maggie mora ponovo uspostaviti vezu sa svojim sinom i da joj neće biti lako. Bivši muž zahteva što normalniju okolinu za svog sina, u vidu ima svoj novi dom i novu familiju, ali nije jedan od onih govnara koji će iza leđa tražiti sudske odluke. Njena aktivna vojna služba je takođe rizična, iako makar na papiru Maggie još nije na redu za povratak na ratište, ali sa naređenjima se nikad ne zna, a i nezgodno ih je odbiti i nekolegijalno je za sebe tražiti poseban tretman.

Maggie će polako popravljati odnos sa sinom, zapravo ga iznova upoznavati, sa njim graditi i prijateljstvo i međusobno uvažavanje. U tome će joj pomoći i simpatični meksički automehaničar Luis (Cardona), njen novi dečko, inače smiren i strpljiv čovek pun razumevanja. Sve će izgledati donekle normalno (osim što će mali provoditi duge dane u vrtiću, od pre zore do predvečerja), sve dok ne stigne iznenadna prekomanda za Maggie... Bivši muž pritiska sa jedne strane, vojska sa druge i Maggie je u procepu da li bi pre bila žena i majka ili bi “služila svojoj zemlji”.

Claudia Myers je relativno nepoznato ime čak i u indie kinematografiji, a njena karijera sadrži neke video-radove snimljene za potrebe vojske, interaktivne filmove (zaživelo među kompjuterskim geekovima i pornofilima i nigde drugde) i dokumentarne rekonstrukcije, te nekoliko napisanih scenarija. To znači da je ona sa vojskom na domaćem terenu i to se u Fort Bliss jako dobro vidi: procedure deluju realistično, vojnici i oficiri su profilirani likovi sa razradom, motivacijom i psihologijom, a ne skice i dronovi sa po dve osobine i ulogom isključivo vezanom za zaplet. Maggina priča je iskrena na više nivoa i deluje kao goruće pitanje za sve veću populaciju žena u vojsci koja je i dalje muški klub sa ciničnim stavom “tražile ste jednakost, evo vam sad ta vaša jednakost, pa viditie šta ćete”.

Casting je takođe vrlo promišljen. Michelle Monaghan je apsolutno briljantna kao Maggie. Ron Livingstone se sjajno ufurava u ulogu “povređene žene”, ali je u izvedbi doziran tako da njegov lik deluje ljudski. Kolumbijski glumac Manolo Cardona je uverljiv kao Luis. Mali Oakes Fegley je ostvario izuzetno zahtevnu dečiju ulogu, što je za svaku pohvalu. Čak i John Savage koji ima jednu scenu savršeno služi kao posveta filmu The Deer Hunter u kojem je takođe igrao.

Fort Bliss je jedan zanimljiv indie film na jednu relevantnu temu. Budžetske granice se naziru, ali ne na način da to filmu smeta, što potvrđuje pravilo da ako film ima šta da kaže, biće dobar i za manje novca. Stvar je u tome da li vi želite da o tome slušate. Tema je specifična i nije za svakoga.

Out of The Furnace

2013.

režija: Scott Cooper

scenario: Scott Cooper, Brad Ingelsby

uloge: Christian Bale, Casey Affleck, Woody Harrelson, Zoe Saldana, Sam Shepard, Willem Dafoe, Forest Whitaker

Ako gledamo objektivno, Out of The Furnace je film sa apsolutno sjajnim glumačkim ostvarenjima, sjajnim okom za detalje i do jednog sjajnim segmentima. Ipak, kao celina je predvidljiv, prepun osnovnih motiva iz drugih filmova i ne baš najbolje posložen.

Sa svojim režijskim prvencem, sjajnim filmom Crazy Heart (2009), Cooper, inače bivši glumac, dokazao je da zna da radi sa glumcima (Jeff Bridges je nagrađen Oscarom za glavnu ulogu) i da ume da ispriča jednostavnu ljudsku priču. Za razliku od Crazy Heart, koji se doimao kao trominutna country balada pretočena u film, Out of The Furnace odaje utisak ekranizacije ranog Springsteenovog albuma. Sve je tu: okruženje čeličana u okolini Pittsburgha, heroji radničke klase, vojni veterani upotrebljivi koliko i oštećena roba, ekonomski pritisak i beznađe u kojem se jednostavni, pošteni ljudi dave. Međutim, transfer pesme na film je moguć bez ikakvih koncepcijih problema, jer dobra balada, kao i film, ima ekspoziciju, zaplet, vrhunac i zaključak. Albumi su drugačije složeni, imaju po nekoliko ekspozicija i vrhunaca, a pojedinačne pesme na albumu najčešće variraju u tematici i koncepciji. Ima konceptualnih albuma koji nedvosmisleno tvore jednu celinu, ima i rock opera i simfonija, ali su to izuzeci. Kada kažem da je pogrešno posložen, to znači da Out of The Furnace prati ritmiku albuma i to jednostavno ne funkcioniše.

Film traje dva sata i sastoji se od slabo povezanog prologa i četiri poglavlja, od kojih su barem dva ekspozicija, što znači da se zaplet razvija tek na sredini. Prolog je u “drive in” bioskopu, gde kriminalac iz zabite planinčine Harlan (Harrelson) maltretira svoju devojku nabijajući joj u grlo celi hot dog. Neko iz susednog auta dolazi da se umeša u situaciju, Harlan izlazi iz auta i prebija ga na mrtvo ime, pita je l' nekom nešto nije jasno, izbacuje devojku iz auta i odlazi. Razumem, ta scena nam predstavlja negativca u svoj njegovoj zlobi i ludilu, ali on će postati značajan tek negde na polovini filma, pa nam taj prolog kvari iznenađenje. Produžena ekspozicija u dva dela se bavi braćom Baze, Russom (Bale) i Rodneyem (Affleck). Russ je ćutljivi, otvrdli šljaker u čeličani koji se nakako probija kroz život, uz pomoć dobre devojke (Saldana), mudrog strica (Shepard) i poneke čašice viskija. Rodney je potpuno sjeban, veteran rata u Iraku sa PTSP-om i potpuno nesposoban da se ponaša kao socijalno odgovorna osoba i zarađuje za život. On se zato kocka, petlja sa lokalnim muljatorom i kamatarom (Dafoe), pa mu vraća usluge tako da se šiba sa sličnim zgubidanima u lokalnoj ligi za ilegalni boks. Naravno, kad god zapadne u nevolje, Russ je tu da mu pomogne koliko može.

To se menja kada Russ zaglavi u ćorki zbog saobraćajke koju je skrivio u pijanom stanju. Tamo preživi torturu, u međuvremenu ga ostavi devojka i ode sa lokalnim pandurom (Whitaker), umre mu otac i ono malo što je imao od života se pretvori u teško sranje. Rodney, međutim, ne postane bolja i samostalnija osoba, a bez brata se uvali preko glave u dugove i reši da odradi jednu poslednju borbu za svog ortaka kamatara, i reši i svoj dug prema njemu i njegov prema Harlanu, koji ima prste u svemu od proizvodnje i rasturanja droge do organizacije ilegalnih boks mečeva. Rodney i kamatar će, naravno, nastradati, a Russ će, potpomognut stricem, jednim poslovođom u kamatarevom kafiću i dobronamernim, a uglavnom beskorisnim pandorovim savetima, krenuti putem osvete protiv svih šansi. Film će se, naravno, pretvoriti u festival nasilja sa predvidljivim ishodom.

Toliko o radnji, ali radnja je manje bitan deo priče i služi samo kao okosnica koja će nekako držati skupa malo previše likova, poznatih situacija i rediteljskih intervencija u kojima on odašilje lične stavove o odrastanju u propaloj industrijskoj zoni, muškom prijateljstvu, bratskoj i familijarnoj etici. Russ je grešnik, ali više su se drugi ogrešili o njega, pa deluje da se bori sam protiv sveta. Za protagonistu intoniranog tako epski, on deluje previše zbunjeno i čak pomalo glupavo.

Ipak, u pozadini i atmosferi se povlače i interesantne teme za razmišljanje, a Out of The Furnace služi kao ogled o društvu i kuda se ono kreće. U jednoj od scena, reditelj fiksira vreme filma u 2008. godinu, u toku Obamine predizborne kampanje, neposredno posle izbijanja globalne krize i podseća nas na ničim opravdan nalet nade u promene i bolje sutra, “Yes, we can!” i slična sranja. Junaci filma nemaju vremena da se s tim zamajavaju, zauzeti su borbom za preživljavanje sa neizvesnim ishodom. Drugačije, film bi mogao biti smešten i u rane 90-te, godine grunge muzike, ekonomske krize i Prvog zalivskog rata, ili u kasne 70-te nakon Vijetnama, ili recimo kraj 40-ih, kada se u velikim gradovima pojavljuju prvi beatnici, pa čak i u period nakon Prvog svetskog rata. Neke stvari se ne menjaju: sjebani, istrošeni ratni veterani, eksploatacija radnika koji večito strepe za budućnost i imperativ da se nađemo bližnjima.

Koliko je glavni lik previše napisan, toliko su svi ostali nedopisani. Harlan je skup slučajno izabranih karakteristika redneck kralja kriminala, Dafoe nema previše posla oko svog kamatara mekog srca sa izraženim osećajem za etiku, Shepard opet igra onu ugroženu vrstu belih, starijih, poštenih macho tipova koji ne trpe sranja, Whitaker kao pandur ponavlja svoje “stuntove” mikro-glume, a Zoe Saldani je uvaljena tipična uloga devojke koja je sa novim tipom, ali ga nikad neće voleti kao prethodnog. Nagoveštaj višedimenzionalnosti bez preterivanja vidimo jedino kod lika Rodneya.

Naravno, sa ovakvom glumačkom postavom i pravom mešavinom slobode i kontrole od strane reditelja, ostvarenja su sjajna. Bale je možda odigrao ulogu života, držeći se niskog ključa. U nekoliko antologijskih scena ima sjajnu podršku od Afflecka koji mu sjajno parira, a emotivni vrhunac filma je scena sa Saldanom na mostu, verovatno jedna od najboljih ljubavnih scena snimljenih u poslednje vreme. Za razliku od poznatijeg Bena, Casey Affleck bira uloge i oko svake se trudi maksimalno, a ovde je na vrhunskom nivou kao nesnađeni veteran i večiti mlađi brat čiji je pogled uperen ka starijem. Harrelsonu sjajno stoje uloge negativaca sa širokim spektrom čudnih karakteristika koje idu uz sirovost, tako da prosto briljira kao Harlan, ali ima dovoljno obzira da ne krade scene kolegama.

Milje beznađa nije ništa novo na filmu, a postaje pravi trend u indie kinematografiji u poslednje vreme. Zato je prava umetnost ubaciti nešto novo i neviđeno u takve filmove. Out of The Furnace tu pada: iako deluje iskreno, priča ispričanu priču koristeći se poznatim sredstvima. Ono što je zapanjujuće, čini se da reditelj nije svestan da je pokrao nekoliko momenata iz The Deer Huntera, uključujući i scenu lova (čovek, puška, jelen, oklevanje), ili scenu upadanja u kuću iz Silence of The Lambs, ili metamfetaminsku “kulturu” u američkoj zabiti iz Winter's Bone ili zaplet sa tučom iz mase filmova. Ovde nije u pitanju bezočna krađa, jer Cooper to tretira kao normalno, kao jedini način na koji se to može predstaviti. Ali nije to ni postmoderni pastiš, jer konteksti ostaju nepromenjeni, niti je u pitanju citiranje. Pre bi se reklo da se Cooper oslanja na klišeje.

Moj konačni utisak je polovičan. Sa jedne strane, Out of The Furnace je sjajno odglumljen i možda ultimativni socijalni film, a svakako mnogo bolji i spretniji od The Place Beyond The Pines i A Single Shot. Ipak, predvidljivost radnje, nespretno ubacivanje elemenata drugih filmova, pogrešna kompozicija i likovi koji sputavaju glumce kvare utisak. Trebaju nam ovakvi filmovi, sa pristojnim budžetima i na socijalno-relevantne teme, ali nam trebaju bolji nego što je Out of The Furnace. Moj prošlogodišnji favorit je Ain't Them Bodies Saints. Tako se to radi.

Killing Season

2013.

režija: Mark Steven Johnson

scenario: Evan Daugherty

uloge: Robert De Niro, John Travolta

Da li vam je poznat izraz „obrnuo pun krug“? To bi značilo da je nešto toliko loše da je na kraju postalo dobro i dragoceno. Killing Season je takav film, pravi dragulj trasha, film u kome nijedna jedina stvar nije napravljena kako treba. Scenario je slabašan od početka, režija pešačka, gluma blesava za ne poverovati, setting muljav i nepažljiv, a povrh svega film tu i tamo daje „činjenice“ o ratu u Bosni koje bi uvredile sve tri zaraćene strane.

Robert De Niro je nekada bio glumčina, sada je ošljar koji najčešće „glumi“ taman toliko da može naplatiti svoj honorar. Njegovoj glumi bi pomogao reditelj koji tačno zna šta hoće i ne libi se da to zatraži, što smo videli u Silver Linings Playbook, gde je De Niro odigrao veoma kompleksnu ulogu. U filmu poput Killing Season, u paru sa bilo kojim iole priznatim glumcem, De Niro bi izvukao deblji kraj u glumačkom obračunu. Osim ako je nasuprot njega John Travolta. Ako je De Nirov problem to što se ne trudi, Travoltin je to što se trudi previše i ispada smešan. I kada govori engleski sa jako lošim srpskim akcentom (gde je Šerbedžija kada je potreban, makar kao vocal coach), i kada kao govori srpski koji zvuči otprilike kao „Draugou mi je da seam ouvde“ iz usta nekog starog rokera na koncertu u Sava Centru, i kada pokušava da bude i okrutan i simpatičan u isto vreme. Dodajmo još njegovu ekstremno smešnu talibansku bradu (a on bi kao trebalo da je Srbin), i ugođaj je potpun. Da stvar bude crnja, i jedan i drugi glumac su u poslednje vreme snimili toliko sranja, da ovo možda nije najlošiji film za bilo kojeg od njih pojedinačno.

Druga stvar je to što je rat u Bosni dosta komplikovana stvar i nemoguće ga je pojednostaviti. Roger Ebert je to lepo primetio u kritici za prvi (i nadajmo se poslednji) film u režiji Angeline Jolie, kada je naveo desetak pitanja o tom ratu na koja prosečni američki konzument filmova ne bi znao da odgovori. Rat u Bosni podseća na preferans, komplikovanu igru sa kartama, dok se u Americi igra poker, sam protiv svih, na kraju jedan na jedan. Pojednostavljenje preferansa na poker je nemoguće i besmisleno. Zato su svi američki filmovi o ratu u Bosni bili poprilični promašaji kod kritike i publike, od The Peacemaker preko The Hunting Party do In The Land of Blood and Honey i ovog filma. Detaljno objašnjavanje situacije stvara filmsku konfuziju, pojednostavljenje vodi u arbitrarnost.

Naravno, nekoliko pojednostavljenih slika će od filma možda učiniti da film bude manje objektivan, ali to nije zločin ako bi film sam po sebi funkcionisao. Ovde to nije slučaj, a ošljarsko prikazivanje rata u Bosni je prosto kriminalno i nefilmično. Kao da su se odlučili da ne ulože nikakav mentalni napor u davanje pozadine svojoj priči. Dve stvari koje su autori pripremili pristojno je to da su pogodili da se srpski logor za zarobljenike zvao Manjača i da se zločinačka formacija zvala Škorpioni. Da li oni imaju veze jedni sa drugima je sporedno pitanje.

To ne treba da čudi, jer je originalni scenario bio smešten u 70-te godine, a originalni zlikovac je bio Švaba koji je nekako preživeo streljanje. Oni CGI leševi u vagonima ne bi bili Bošnjaci, nego Jevreji, a Manjača bi bila Dachau ili tako nešto. Sudba kleta je htela da ovaj film ne posluži svrsi za koju je zamišljen, da ujedini Nicolasa Cagea i Johna Travoltu pod palicom Johna McTiernana, kao asocijacija na legendarni akcioni film Face Off. Razmišljajući, valjda, da uštede na rekvizitima, scenografiji i kostimografiji, jednom automobilu i nekoliko košulja, prebacili su film u sadašnje vreme, a Drugi svetski rat zamenili sa Bosnom. Problem je što ta dva rata nisu ista. Problem četnoidnim gledaocima i kritičarima može da predstavlja i to što je Srbin zlikovac (na kraju filma sa ljudskom dušom), ali to je manje bitno i produkt je nepažljivog pisanja scenarija.

Još jedan od eklatantnih primera nepažnje: scene koje se dešavaju u Beogradu snimljene su u Sofiji, što nije preveliki problem. I jedan i drugi grad mogu da posluže kao generička istočna Evropa, kao što su Prag i Budimpešta generička srednja Evropa. Problem je što film pokušava da bude autentičan, pa onda naprave takvu grešku da ostave natpise na bugarskom jeziku da „glume“ srpski. Problem su i glumci koji kao govore srpski, ali to zvuči toliko jadno da bi bilo bolje da su ostali pri standardnom rešenju i pustili ih da govore ruski engleski.

A radnja? To je dosta jednostavan koncept, zlikovac pronađe američkog pukovnika koji ga nije streljao kako treba. (Otkad pukovnici streljaju zajedno sa ostalom vojskom, i kako neko dogura do pukovnika ako ne može upucati nekoga sa point blank udaljenosti?) Njih dvojica se upoznaju, popiju po neki jeger, slušaju Johnny Casha i odluče da sutra odu u lov. Pukovnik onda shvati da je u pitanju lov na njega, pa se ostatak filma odvija po Tom & Jerry formuli ganjanja i preokreta začinjenih torture pornom. Primer: četnički bandit prostreli Amerikančevu nogu, probije konopac kroz ranu i obesi ga za tu nogu, onda Amerikanac nekako mlatne četnika pa se izvuče. Ili: Amerikanac prostreli četnika kroz obraz, pa ga zaveže u podrumu i waterboarda sa slanom limunadom, četnik se nekako oslobodi, mlatne ga letvom u glavu i situacija se obrne. I tako od negde 25-og do 80-og minuta, pa onda njih dvojica shvate da je rat prošlost i da im je obojici mnogo zla naneo.

Da stvar bude crnja, u rukama veštijeg scenariste i autora, ovakav film bi postao ozbiljan triler sa moralnom porukom, ovako je poruka samo preserans na kraju, da opravda formulu malo cartoonish jurnjave, malo torture porna (malo satanizma, malo crne magije, što bi rekao Nešo Bombarder). „Utešno“ je to što Robert De Niro još uvek zna da ispriča blesavi vic, a tužno je to što je taj vic ujedno i highlight i punchline filma. Ipak, Killing Season u svoj svojoj blesavosti i celom tom „straight to video“ šmeku nije nimalo dosadan, netremice se gleda i iščekuje šta će se sledeće (glupo) desiti. Preporuka za trasholjupce i za nekoga ko želi da nekom svom rođaku ili prijatelju povredi četnoidna osećanja. Za ostale nije vredno truda.